Tê mông, tê chân sau khi ngồi lâu phần lớn là do chèn ép tạm thời: trọng lượng cơ thể đè lên dây thần kinh và mạch máu nhỏ ở vùng mông, đùi, khiến tín hiệu thần kinh bị "nhiễu" trong chốc lát. Khi đứng dậy, cảm giác kiến bò rần rần rồi hết trong vài phút là kiểu tê vô hại. Cần để ý khi tê không hết sau khi cử động, lan theo một đường xuống chân, kèm yếu chân, xuất hiện cả lúc không ngồi, hoặc tê vùng quanh hậu môn, bẹn.
Vì sao ngồi lâu lại tê
Dây thần kinh giống những sợi cáp dẫn tín hiệu, cần được nuôi bằng các mạch máu rất nhỏ chạy dọc theo nó. Khi một vùng bị đè lâu, cả sợi thần kinh lẫn mạch máu nuôi nó bị ép. Tín hiệu đi qua chỗ đó chậm và rối hơn, não nhận được cảm giác tê, mất cảm giác, hoặc "chân như của người khác". Khi hết đè, máu chảy lại và dây thần kinh hồi phục, đó chính là lúc cảm giác châm chích, kiến bò xuất hiện, rồi tan dần.
Tiếng Việt gọi hiện tượng này bằng nhiều cách: "tê chân", "chân bị ngủ", "kiến bò". Nó giống hệt cảm giác khi nằm đè lên tay cả đêm rồi sáng ra tay tê dại. Cơ thể không bị hỏng gì; đó chỉ là tín hiệu nhắc rằng một vùng đã bị đè quá lâu.
Những tư thế ngồi hay gây tê
| Tư thế, hoàn cảnh | Chỗ hay bị đè | Cảm giác thường gặp |
|---|---|---|
| Ngồi ghế cứng (ghế nhựa, ghế gỗ, ghế đá) lâu | Vùng mông ngay dưới hai xương ngồi | Mông tê, ê, phải nhấp nhổm đổi bên |
| Ngồi bệt xếp bằng trên sàn, ngồi mâm cơm lâu | Mặt ngoài cẳng chân, mắt cá chồng lên nhau | Bàn chân, cẳng chân tê khi đứng dậy |
| Ngồi quỳ, ngồi trên gót chân | Mu bàn chân, cổ chân, mặt trước cẳng chân | Bàn chân tê rần, đứng dậy khó bước |
| Ngồi vắt chéo đùi lâu | Mặt ngoài dưới gối chân nằm dưới | Tê mu bàn chân, mặt ngoài cẳng chân |
| Ngồi bồn cầu lâu (đọc báo, xem điện thoại) | Mặt sau đùi, mông tì lên vành bồn | Hai chân tê khi đứng dậy |
| Ngồi mép ghế cao, chân treo lơ lửng | Mặt sau đùi đè lên mép ghế | Cẳng chân, bàn chân nặng, tê |
Điểm chung: một vùng bị ép bởi trọng lượng cơ thể hoặc một cạnh cứng trong thời gian dài, không đổi tư thế. Ngồi lệch hẳn về một bên mông, ví dụ vì ví dày ở túi sau hay thói quen nghiêng người, là trường hợp riêng; danh mục này có bài viết riêng về chuyện đó.
Tê vô hại trông như thế nào
- Xuất hiện sau khi ngồi một tư thế lâu, đúng ở vùng bị đè hoặc phía dưới vùng đó.
- Hết trong vài phút sau khi đổi tư thế, đứng dậy, cử động.
- Khi đứng lên có thể hơi "lóng ngóng" vài bước, nhưng sức chân trở lại bình thường nhanh.
- Không xuất hiện lúc đang đi lại, nằm nghỉ hay khi không bị đè.
Một lưu ý về an toàn: khi chân đang tê dại, đừng bật dậy đi ngay hay bước xuống cầu thang. Bàn chân chưa cảm nhận được mặt sàn, dễ trẹo cổ chân hoặc ngã. Hãy ngồi lại, cử động cổ chân, chờ cảm giác trở lại rồi mới đứng.
Làm gì khi đang tê và để đỡ tê lần sau
Quy tắc chung cho các cử động: làm chậm, trong tầm không đau, thở đều không nín thở, không nhún nảy. Dừng khi đau nhói hoặc chóng mặt. Người mang thai, có bệnh tim mạch, bệnh mạch máu, tiểu đường, bệnh cột sống nên hỏi bác sĩ trước khi tập.
Khi chân đang tê
- Gỡ chỗ đè: duỗi chân ra, đổi tư thế, nhấc mông khỏi chỗ ngồi.
- Bơm cổ chân chậm vài chục lần, gập mũi chân lên rồi duỗi xuống.
- Chờ cảm giác trở lại rồi mới đứng, vịn vào bàn hoặc tường.
- Đi vài bước chậm trên mặt phẳng.
Để đỡ tê lần sau
- Đổi tư thế thường xuyên, nhấp nhổm, dồn trọng lượng sang từng bên mông một lúc.
- Đứng dậy đi lại sau mỗi khoảng nửa giờ đến một giờ ngồi. Theo khuyến nghị phổ biến của WHO năm 2020, nên hạn chế thời gian ngồi và thay bằng vận động ở bất kỳ cường độ nào.
- Ghế cứng: kê một tấm đệm mỏng, đủ êm để bớt điểm tì, nhưng không quá dày khiến ngồi lún.
- Ngồi bệt, ngồi mâm cơm: đổi kiểu ngồi giữa chừng (xếp bằng, duỗi một chân, ngồi nghiêng chân sang bên), kê một chiếc gối mỏng dưới mông để hông cao hơn gối.
- Ngồi bồn cầu: đừng mang điện thoại vào để ngồi lâu; xong việc thì đứng dậy.
- Chân treo: hạ ghế hoặc kê chân để hai bàn chân đặt phẳng, mép ghế không cắt vào mặt sau đùi.
Hai cử động nhẹ cho mông và hông sau buổi ngồi dài
Ép gối về ngực khi nằm (single knee to chest): nằm ngửa trên giường hoặc thảm, hai gối co. Hai tay ôm dưới gối phải, kéo nhẹ về ngực đến khi thấy căng dễ chịu ở mông và lưng dưới. Giữ 20–30 giây, thở đều, đổi bên.
Đứng nghiêng hông vịn bàn (standing side bend): đứng cạnh bàn, tay trái vịn. Bước chân phải chéo ra sau chân trái, đẩy hông phải nhẹ sang phải, tay phải đưa lên qua đầu nghiêng thân về bên trái. Thấy căng dọc mạn sườn và hông phải. Giữ 15–20 giây, đổi bên.
Khi tê không còn là chuyện ngồi lâu
Tê vô hại có hoàn cảnh rõ và hết nhanh. Những kiểu tê sau thì không nên đổ cho tư thế ngồi mà cần đi khám, có thể ở chuyên khoa thần kinh, cơ xương khớp, chấn thương chỉnh hình, nội tiết hoặc tim mạch tuỳ triệu chứng:
- Tê không hết sau khi đổi tư thế và đi lại, hoặc kéo dài nhiều giờ, nhiều ngày.
- Tê, châm chích lan thành một đường từ lưng, mông xuống mặt sau đùi, cẳng chân, bàn chân, có khi kèm đau lưng.
- Yếu chân: nhấc bàn chân khó, mũi chân kéo lê, hay vấp, đứng lên khỏi ghế khó hơn trước.
- Tê cả hai bàn chân thường xuyên, kể cả lúc không ngồi, kiểu như đi trên lớp bông, đặc biệt ở người có tiểu đường hoặc uống rượu bia nhiều.
- Bắp chân đau, mỏi mỗi khi đi bộ một đoạn, nghỉ thì đỡ, đi tiếp lại đau.
- Tê, đau mông xuất hiện sau ngã ngồi, va đập.
- Tê kèm sốt, sụt cân không rõ lý do, đau về đêm.
Đi cấp cứu hoặc gọi 115 ngay nếu:
- Tê vùng quanh hậu môn, bẹn, mặt trong đùi (vùng "yên ngựa"), mất kiểm soát hoặc bí tiểu tiện, đại tiện.
- Yếu liệt tay chân đột ngột, tê nửa người, méo miệng, nói khó.
- Một chân đột ngột lạnh, tái nhợt, đau dữ dội.
Tóm gọn: tê có lý do rõ ràng (ngồi đè lâu), hết nhanh khi cử động thì cứ đổi tư thế và đi lại nhiều hơn. Tê không có lý do, không hết, lan xa hoặc kèm yếu chân thì đó là việc của bác sĩ, không phải của bài giãn cơ.
Câu hỏi thường gặp
Ngồi lâu bị tê chân có sao không?
Phần lớn là do chèn ép tạm thời lên dây thần kinh và mạch máu nhỏ, hết trong vài phút sau khi cử động. Nếu tê không hết, lan xuống chân theo một đường, kèm yếu chân hoặc xuất hiện cả khi không ngồi thì nên đi khám.
Vì sao ngồi bồn cầu lâu bị tê chân?
Vành bồn cầu tì vào mặt sau đùi và mông, đè lên dây thần kinh và mạch máu trong thời gian dài. Khi đứng dậy, cảm giác kiến bò xuất hiện rồi hết. Cách đơn giản là không ngồi lâu, không mang điện thoại vào.
Tê mông khi ngồi lâu là bệnh gì?
Tê mông sau khi ngồi lâu trên ghế cứng thường chỉ là do vùng mông bị đè, không phải bệnh. Tê kèm đau lan xuống chân, yếu chân, hoặc tê vùng quanh hậu môn và bẹn thì cần đi khám, trường hợp sau phải đi cấp cứu.
Chân đang tê có nên đứng dậy đi ngay không?
Không nên bật dậy đi ngay khi chân đang tê dại vì bàn chân chưa cảm nhận được mặt sàn, dễ trẹo chân hoặc ngã. Hãy ngồi lại, cử động cổ chân, chờ cảm giác trở lại rồi mới đứng.
Tê hai bàn chân thường xuyên có liên quan ngồi lâu không?
Tê cả hai bàn chân thường xuyên, kể cả lúc không ngồi, ít khi do tư thế ngồi. Đây là dấu hiệu nên đi khám, đặc biệt với người có tiểu đường, để bác sĩ tìm nguyên nhân.