Tiếng "rắc" khi bẻ ngón tay chủ yếu đến từ dịch khớp: kéo giãn khớp làm áp suất trong khoang khớp giảm đột ngột và một khoang khí hình thành, kèm theo tiếng kêu. Tới nay chưa có bằng chứng rằng bẻ khớp ngón tay gây viêm khớp. Riêng tự bẻ cổ, vặn cổ giật mạnh thì khác: có những báo cáo hiếm về tổn thương động mạch ở cổ, nên không nên tự làm. Tiếng kêu kèm đau, sưng, kẹt khớp thì nên đi khám.
Tiếng "rắc" từ đâu ra
Các khớp như khớp ngón tay được bọc trong một bao khớp kín, bên trong có dịch khớp, thứ dịch trong và nhớt giúp hai đầu xương trượt lên nhau trơn tru. Trong dịch khớp có hoà tan khí, giống nước ngọt có ga trong chai còn đậy nắp.
Khi bạn kéo hoặc bẻ ngón tay, hai mặt khớp bị tách ra một chút. Thể tích khoang khớp tăng, áp suất bên trong giảm. Tới một ngưỡng, khí tách ra khỏi dịch và một khoang khí hình thành rất nhanh. Hiện tượng này gọi là tạo khoang (cavitation), và tiếng "rắc" đi kèm với nó.
Bọt vỡ hay bọt hình thành: cuộc tranh luận nhỏ
- Từ đầu thập niên 1970, cách giải thích phổ biến là tiếng kêu do bọt khí vỡ.
- Năm 2015, nhóm của Kawchuk (công bố trên PLOS ONE) cho một người tình nguyện bẻ ngón tay ngay trong máy chụp cộng hưởng từ (MRI) quay liên tục. Họ thấy tiếng rắc gắn với lúc khoang khí hình thành, và khoang khí vẫn còn sau tiếng kêu, tức không phải do bọt vỡ.
- Sau đó vẫn có các nhóm khác đưa ra mô hình tính toán cho rằng bọt vỡ một phần cũng có thể tạo ra âm thanh tương tự. Chuyện chính xác âm thanh phát ra ở khoảnh khắc nào vẫn còn được bàn.
Điểm chung mà các bên đồng ý: tiếng kêu đến từ chuyện khí và áp suất trong dịch khớp, không phải xương cọ vào nhau hay "khớp bị lệch rồi vào chỗ".
Vì sao bẻ xong phải đợi một lúc mới kêu lại được
Sau khi kêu, khí cần thời gian để hoà tan trở lại vào dịch khớp. Nhiều tài liệu ghi khoảng thời gian này vào cỡ 20 phút, tuỳ người. Trong lúc đó bạn kéo ngón tay cũng không kêu, dù cố cách nào.
Bẻ khớp ngón tay có gây viêm khớp không
Đây là câu nhiều người lớn hay dọa trẻ con: "Bẻ tay hoài sau này khớp to, bị thấp khớp". Bằng chứng hiện có không ủng hộ lời dọa này.
Câu chuyện hay được kể: một bác sĩ người Mỹ, Donald Unger, bẻ khớp ngón tay trái đều đặn trong khoảng sáu mươi năm, còn tay phải thì không, để tự kiểm lời mẹ dặn. Cuối cùng ông không thấy viêm khớp ở tay nào, và nhận giải Ig Nobel năm 2009 cho "thí nghiệm" này.
Câu chuyện vui và đáng nhớ, nhưng cần nói rõ: đó chỉ là một người, không phải nghiên cứu khoa học có đối chứng. Ngoài ra có một số nghiên cứu quan sát so sánh người hay bẻ tay và người không bẻ, phần lớn không thấy khác biệt về tỉ lệ viêm khớp ngón tay. Kết luận thận trọng: chưa có bằng chứng bẻ khớp ngón tay gây viêm khớp. Nếu bẻ tay không đau, không sưng, đó chủ yếu là chuyện thói quen và người ngồi bên cạnh có thấy phiền hay không.
Những tiếng kêu khác ở khớp
Không phải tiếng kêu nào cũng là tạo khoang khí. Bảng dưới đây giúp bạn phân biệt sơ bộ, không phải để tự chẩn đoán.
| Kiểu tiếng kêu | Thường gặp ở đâu | Hay do đâu | Khi nào để ý |
|---|---|---|---|
| "Rắc" một tiếng rõ, phải đợi mới kêu lại | Ngón tay, lưng khi xoay người, cổ | Tạo khoang khí trong dịch khớp | Khi kèm đau, sưng |
| "Tách" lặp lại mỗi lần cử động | Hông khi co duỗi chân, vai, cổ chân | Gân hoặc dây chằng trượt qua một mỏm xương | Khi đau, khi tăng dần |
| Lạo xạo như giẫm sỏi nhỏ | Gối khi ngồi xổm, lên cầu thang; vai | Nhiều nguyên nhân, rất phổ biến ở người khoẻ | Khi kèm đau, sưng, cứng |
| Tiếng kêu kèm kẹt, khoá khớp | Gối, hàm | Cần người khám đánh giá | Nên đi khám |
| Tiếng "phựt" kèm đau đột ngột | Gối, cổ chân, vai, gót chân khi vận động | Có thể là chấn thương | Đi khám sớm |
Nhiều nghiên cứu quan sát ghi nhận tiếng lạo xạo ở gối rất phổ biến ở người không đau. Tiếng kêu đơn thuần, không đau, không sưng, không làm khớp yếu đi, thường không cần lo.
Vì sao bẻ khớp thấy "đã"
Nhiều người bẻ lưng, bẻ cổ, bẻ ngón tay sau khi ngồi lâu vì thấy nhẹ người ngay sau đó. Cảm giác này có thể đến từ việc khớp được cử động tới cuối tầm, các cảm biến trong bao khớp và cơ quanh khớp được kích thích, cơ quanh đó thả lỏng tạm thời. Có cả phần thói quen và tâm lý: tiếng kêu tự nó tạo cảm giác "đã xong việc".
Điều đáng chú ý: cảm giác cứng là dấu hiệu bạn cần cử động, không nhất thiết là cần tiếng kêu. Nhiều người thấy đứng dậy đi lại, xoay vai, giãn nhẹ đem lại cảm giác nhẹ nhõm tương tự mà không phải bẻ.
Bẻ cổ, bẻ lưng: chỗ cần thận trọng
Khớp ngón tay và cột sống cổ khác nhau rất xa. Ở cổ có các động mạch nhỏ đi qua sát các đốt sống để lên não. Y văn có những báo cáo hiếm về tổn thương thành động mạch cổ (bóc tách động mạch) có liên quan tới các cử động vặn cổ mạnh, đột ngột, trong đó có nắn chỉnh cổ. Đây là biến cố hiếm, mối liên quan còn được bàn cãi, nhưng hậu quả có thể nặng, nên lời khuyên chung là:
- Không tự bẻ cổ, vặn cổ giật cho kêu.
- Không nhờ người khác bẻ cổ, đạp lưng, ấn mạnh lên lưng.
- Thấy cổ cứng thì dùng cử động chậm, nghiêng và xoay từng hướng trong tầm dễ chịu.
Chuyện đi các tiệm "nắn chỉnh cột sống" không phép là một đề tài riêng trong danh mục "Khi nào cần đi khám" của wiki này.
Thử ngay: thay thói quen bẻ lưng bằng cử động nhẹ
Nếu bạn hay vặn người trên ghế cho lưng kêu sau vài giờ làm việc, thử thay bằng ba cử động sau. Làm chậm, trong tầm không đau, thở đều không nín thở, không giật, không nhún. Dừng khi đau nhói, tê, châm chích hay chóng mặt.
- Đứng dậy, vươn người: đan hai tay, đưa lên cao qua đầu, vươn người lên như vừa ngủ dậy, giữ khoảng 3 nhịp thở rồi hạ xuống.
- Gù – ưỡn khi ngồi: ngồi mép ghế, hai tay đặt trên đùi. Thở ra, cuộn lưng tròn, cằm hướng xuống ngực. Thở vào, ưỡn ngực nhẹ ra trước, mắt nhìn thẳng. Lặp lại khoảng 8 lần, nhịp chậm.
- Đi vài bước: đi lấy cốc nước, đi ra cửa sổ rồi quay lại. Cử động toàn thân thường giải toả cảm giác cứng tốt hơn một tiếng "rắc".
Người có bệnh cột sống đã được chẩn đoán, loãng xương, mới mổ, mới chấn thương nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu trước.
Khi nào cần đi khám
Đi khám chuyên khoa cơ xương khớp, chấn thương chỉnh hình hoặc thần kinh nếu:
- Tiếng kêu ở khớp kèm đau, sưng, nóng đỏ, hoặc khớp bị kẹt, khoá, "sụm" khi chịu lực.
- Tiếng kêu mới xuất hiện sau ngã, va đập, tai nạn, hoặc kèm tiếng "phựt" và đau đột ngột.
- Tê, châm chích lan xuống tay, chân; yếu cơ, cầm đồ hay rơi.
- Đau về đêm không đỡ khi nằm nghỉ, đau kèm sốt hay sụt cân không rõ lý do, hoặc đau kéo dài quá vài tuần dù đã nghỉ và vận động nhẹ.
Đi cấp cứu, gọi 115 ngay nếu sau khi bẻ cổ, vặn cổ hay bị người khác nắn cổ mà bạn thấy đau đầu hoặc đau cổ dữ dội đột ngột, chóng mặt, nhìn đôi, nói khó, nuốt khó, yếu hoặc tê một bên người.
Câu hỏi thường gặp
Bẻ khớp tay kêu răng rắc là do đâu?
Khi kéo hay bẻ ngón tay, khoang khớp giãn ra, áp suất trong dịch khớp giảm và một khoang khí hình thành, kèm theo tiếng kêu. Nghiên cứu chụp MRI năm 2015 của nhóm Kawchuk ghi nhận tiếng kêu gắn với lúc khoang khí hình thành. Chi tiết chính xác vẫn còn được bàn.
Bẻ khớp ngón tay có gây viêm khớp không?
Tới nay chưa có bằng chứng cho thấy bẻ khớp ngón tay gây viêm khớp. Câu chuyện bác sĩ Donald Unger tự bẻ một tay suốt sáu mươi năm hay được nhắc, nhưng đó chỉ là một người. Nếu bẻ tay kèm đau hay sưng thì nên đi khám.
Tự bẻ cổ cho kêu có sao không?
Không nên. Có những báo cáo hiếm về tổn thương động mạch ở cổ liên quan tới cử động vặn cổ mạnh, đột ngột. Biến cố hiếm nhưng có thể nặng, nên hãy thay bằng nghiêng và xoay cổ chậm trong tầm dễ chịu.
Vì sao bẻ khớp xong phải đợi mới kêu lại được?
Sau tiếng kêu, khí cần thời gian để hoà tan lại vào dịch khớp. Nhiều tài liệu ghi khoảng thời gian này vào cỡ 20 phút, tuỳ người. Trong lúc đó kéo khớp sẽ không kêu.
Đầu gối kêu lạo xạo khi ngồi xổm có đáng lo không?
Tiếng lạo xạo ở gối rất phổ biến ở người khoẻ mạnh và thường không đáng lo nếu không đau, không sưng. Nếu kèm đau, sưng, cứng, kẹt khớp hay gối sụm khi bước, hãy đi khám cơ xương khớp.
