Ngồi bất động nhiều giờ trên máy bay hay xe khách làm máu ở chân về tim chậm hơn, nên chân sưng nhẹ sau chuyến đi là chuyện thường gặp. Chuyến đi dài, thường được nhắc là từ khoảng 4 giờ trở lên, cũng làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông trong tĩnh mạch sâu ở chân — với đa số người khoẻ, nguy cơ này vẫn thấp, nhưng cao hơn rõ ở người có sẵn yếu tố nguy cơ. Cử động cổ chân thường xuyên, đứng dậy đi lại khi an toàn và uống đủ nước là những việc hành khách nào cũng làm được.
Bài này viết cho hành khách: người bay Hà Nội – Thành phố Hồ Chí Minh, người đi xe giường nằm lên Sa Pa (Lào Cai) hay lên Đà Lạt (Lâm Đồng), người đi tàu Bắc – Nam. Chuyện của tài xế đường dài là đề tài khác.
Vì sao chân sưng sau chuyến đi dài
Máu từ chân về tim phải đi ngược chiều trọng lực. Thứ giúp nó là "bơm cơ bắp chân": mỗi lần bắp chân co lại, nó ép các tĩnh mạch sâu, đẩy máu lên trên; các van trong tĩnh mạch ngăn máu chảy ngược. Khi ngồi im, gối gập, mép ghế tì vào mặt sau đùi, chiếc bơm này gần như ngừng, máu và dịch đọng lại ở cẳng chân và bàn chân.
Kết quả quen thuộc: xuống máy bay thấy giày chật, sờ cổ chân thấy hằn vết tất. Nếu sưng nhẹ ở cả hai chân, không đau, và giảm sau một đêm nghỉ ngơi, đi lại, thì thường là phù do ngồi lâu. Điều đáng để ý là sưng một bên kèm đau.
Huyết khối tĩnh mạch sâu và "hội chứng hạng phổ thông"
Huyết khối tĩnh mạch sâu là tình trạng cục máu đông hình thành trong tĩnh mạch nằm sâu, thường ở bắp chân hoặc đùi. Nguy hiểm nhất là khi một phần cục máu đông bong ra, theo dòng máu lên phổi, gây tắc mạch phổi — đây là tình huống cấp cứu.
Báo chí từng gọi hiện tượng này là "hội chứng hạng phổ thông" (economy class syndrome), vì ghế hạng phổ thông chật, khó cử động. Cách gọi này dễ gây hiểu lầm: nguy cơ đến từ việc ngồi bất động lâu, không phụ thuộc hạng ghế, và có thể gặp cả trên xe khách, ô tô, tàu hoả. Các hướng dẫn phổ biến thường nhắc nguy cơ tăng theo độ dài chuyến đi, rõ hơn khi kéo dài từ khoảng 4 giờ trở lên, và tăng thêm khi đi nhiều chặng liên tiếp.
Ai có nguy cơ cao hơn
Với người trẻ khoẻ không có yếu tố nguy cơ, khả năng bị huyết khối sau một chuyến đi dài là thấp. Nguy cơ cao hơn ở những người:
- Từng bị cục máu đông trong tĩnh mạch hoặc tắc mạch phổi; trong gia đình có người bị rối loạn đông máu.
- Mới phẫu thuật, mới chấn thương, đang bó bột hoặc nẹp chân trong vài tuần gần đây.
- Đang mang thai hoặc mới sinh trong vài tuần.
- Đang điều trị ung thư.
- Đang dùng thuốc có thành phần nội tiết tố — hỏi bác sĩ kê đơn xem có liên quan không, không tự ngừng thuốc.
- Thừa cân nhiều, tuổi cao, ít vận động, có bệnh tim hoặc suy tĩnh mạch.
Người thuộc các nhóm này nên hỏi bác sĩ trước chuyến đi dài. Bác sĩ có thể dặn thêm những biện pháp riêng, ví dụ mang tất áp lực đúng cỡ — chỉ dùng khi được bác sĩ chỉ định và hướng dẫn, vì tất sai cỡ có thể gây hại.
Cử động chân ngay trên ghế
Những động tác dưới đây làm được ở ghế máy bay, ghế xe khách hay giường nằm, không làm phiền người bên cạnh. Mỗi 30 phút đến một giờ làm vài phút:
- Bơm cổ chân (ankle pump): gót chân đặt trên sàn, kéo mũi chân hướng lên về phía ống chân, rồi hạ mũi chân xuống, nhấc gót lên. Làm chậm 10–15 lần mỗi bên. Đây là động tác làm chạy chiếc bơm bắp chân rõ nhất.
- Nhón gót ngồi: hai bàn chân trên sàn, nhấc gót lên cao rồi hạ xuống, 10–15 lần.
- Vẽ vòng nhỏ bằng cổ chân: nhấc nhẹ một bàn chân, xoay chậm vài vòng theo mỗi chiều, đổi chân.
- Nâng gối: ngồi thẳng, nhấc một gối lên vài phân, giữ hai, ba giây rồi hạ xuống, đổi bên, khoảng 10 lần mỗi bên.
- Duỗi chân: nếu khoảng trống dưới ghế trước cho phép, duỗi thẳng một chân vài giây, rồi co lại.
- Siết – thả bắp chân và đùi: siết cơ vài giây rồi thả, lặp lại vài lần.
Nguyên tắc chung: làm chậm, trong tầm không đau, thở đều không nín thở, không nhún nảy, dừng khi đau nhói, tê hoặc chóng mặt. Người đang mang thai, mới mổ, có bệnh tim mạch hay bệnh khớp nên hỏi bác sĩ về cách vận động trong chuyến đi.
Đi lại thế nào cho an toàn trên từng phương tiện
| Phương tiện | Cơ hội đứng dậy, đi lại | Lưu ý an toàn |
|---|---|---|
| Máy bay | Đi dọc lối đi vài phút mỗi một, hai giờ khi đèn báo thắt dây an toàn đã tắt | Làm theo hướng dẫn của tổ bay; ngồi xuống thắt dây ngay khi có rung lắc; nếu được chọn, ghế cạnh lối đi dễ đứng dậy hơn |
| Xe khách, xe giường nằm | Xuống xe đi lại ở mỗi trạm dừng nghỉ | Không đứng, không đi lại khi xe đang chạy; trên giường nằm làm động tác bơm cổ chân, co duỗi gối nhẹ |
| Tàu hoả | Đi dọc toa khi tàu chạy êm, đi sang toa khác | Vịn tay vịn, tránh đứng ở khu nối toa, cẩn thận khi tàu vào ga |
| Ô tô riêng (hành khách) | Đề nghị dừng nghỉ khoảng mỗi hai giờ ở chỗ an toàn | Chỉ xuống xe khi xe đã dừng hẳn ở trạm nghỉ hoặc nơi cho phép |
Với xe giường nằm, khoang thường ngắn với người cao, chân phải co lâu. Nếu được chọn, giường tầng dưới thường dễ ra vào hơn khi xe dừng. Ở mỗi trạm dừng, dù chỉ 10–15 phút, hãy xuống xe đi lại vài vòng thay vì nằm tiếp.
Những thói quen nhỏ khác trong chuyến đi
- Uống đủ nước theo từng ngụm trong suốt chuyến đi; nhiều người ngại uống vì ngại đi vệ sinh, nhưng chính việc đi vệ sinh cũng là một lần đứng dậy.
- Hạn chế rượu bia: rượu bia làm cơ thể mất nước và dễ ngủ say bất động nhiều giờ.
- Quần áo rộng rãi, không mặc quần bó chặt ở bụng, đùi; nới dây giày khi ngồi lâu.
- Không để hành lý chiếm chỗ dưới chân, để chân còn khoảng trống cử động.
- Tránh ngồi bắt chéo chân lâu, đổi tư thế ngồi thường xuyên.
- Ngủ thì ngủ, nhưng trước khi chợp mắt hãy làm một lượt cử động chân, thức dậy thì làm tiếp.
Sau chuyến đi: dấu hiệu cần đi khám
Cục máu đông có thể hình thành trong chuyến đi nhưng biểu hiện vài ngày, thậm chí vài tuần sau. Đi khám ngay trong ngày nếu:
- Một bên bắp chân hoặc đùi sưng, đau, căng, nhất là đau tăng khi đứng hay đi.
- Vùng da chân một bên nóng, đỏ hoặc đổi màu.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu ngay nếu:
- Khó thở đột ngột, thở nhanh.
- Đau ngực, nhất là đau nhói tăng khi hít sâu.
- Ho ra máu, tim đập nhanh, choáng váng hoặc ngất.
Khi đi khám, nói rõ với bác sĩ về chuyến đi gần đây: đi bằng gì, kéo dài bao lâu, ngày nào. Chuyên khoa thường liên quan là tim mạch, mạch máu, hoặc khoa cấp cứu khi có dấu hiệu nặng.
Câu hỏi thường gặp
Đi máy bay bao lâu thì có nguy cơ huyết khối?
Các hướng dẫn phổ biến thường nhắc nguy cơ tăng rõ hơn khi chuyến đi kéo dài từ khoảng 4 giờ trở lên, và tăng thêm khi đi nhiều chặng liên tiếp. Với người khoẻ không có yếu tố nguy cơ, khả năng vẫn thấp; người có yếu tố nguy cơ nên hỏi bác sĩ trước chuyến đi.
Vì sao đi xe khách đường dài bị sưng chân?
Ngồi hoặc nằm co chân nhiều giờ làm cơ bắp chân ít co, máu và dịch ở chân về tim chậm, nên cổ chân và bàn chân sưng nhẹ. Sưng đều hai bên, không đau và giảm sau khi nghỉ ngơi thường là do ngồi lâu; sưng đau một bên cần đi khám.
Hội chứng hạng phổ thông là gì?
Đây là cách gọi phổ biến của báo chí cho huyết khối tĩnh mạch sâu sau chuyến bay dài. Tên gọi dễ gây hiểu lầm, vì nguy cơ đến từ việc ngồi bất động lâu chứ không riêng ghế hạng phổ thông, và có thể gặp cả khi đi xe khách, tàu hoả.
Ngồi trên máy bay nên tập động tác gì?
Động tác hữu ích nhất là bơm cổ chân: kéo mũi chân lên rồi hạ xuống, nhấc gót, làm 10–15 lần mỗi 30 phút đến một giờ. Thêm nhón gót, nâng gối, và đứng dậy đi lại khi đèn báo thắt dây an toàn đã tắt.
Dấu hiệu huyết khối sau chuyến bay là gì?
Dấu hiệu ở chân là sưng, đau, nóng hoặc đỏ một bên bắp chân hay đùi; cần đi khám ngay. Nếu khó thở đột ngột, đau ngực khi hít sâu, ho ra máu hoặc ngất thì gọi 115 ngay.
