Đau xuất hiện sau một cú ngã, va đập hay tai nạn giao thông là kiểu đau khác hẳn đau mỏi vì ngồi lâu. Bên dưới có thể là rạn xương, rách dây chằng, chảy máu trong cơ, tổn thương thần kinh — những thứ mà giãn cơ, xoa bóp, bẻ nắn có thể làm nặng thêm. Vì vậy, sau chấn thương, việc đầu tiên là đánh giá xem có cần khám không, chứ không phải tìm động tác cho đỡ.
Đau mỏi và đau chấn thương khác nhau thế nào
Đau mỏi vì ngồi, vì một tư thế quá lâu, đến từ cơ làm việc liên tục và ít cử động. Cử động nhẹ, đổi tư thế, giãn cơ thường làm dễ chịu hơn. Đau sau chấn thương thì có nguyên nhân cơ học cụ thể: một lực đập, vặn, kéo đột ngột vượt quá sức chịu của mô. Tuỳ lực và cơ địa, kết quả có thể chỉ là bầm nhẹ, cũng có thể là gãy xương.
Điều khó là ngay sau chấn thương, cảm giác không phản ánh đúng mức độ tổn thương. Có người gãy xương vẫn đi lại được vài bước. Có người va đập đầu thấy bình thường, vài giờ sau mới có dấu hiệu. Người cao tuổi bị loãng xương có thể gãy xương chỉ sau một cú trượt chân nhẹ, thậm chí khi ngồi phịch xuống ghế.
Vì sao không nên tự giãn cơ hay xoa bóp ngay
- Có thể đang có tổn thương xương, khớp. Kéo giãn, xoay vặn chỗ rạn gãy hay khớp lỏng có thể làm di lệch thêm, đau hơn.
- Có thể đang chảy máu trong mô. Chỗ bầm sưng là có máu thoát ra mạch nhỏ. Xoa bóp mạnh, day ấn, chườm nóng ngay trong những ngày đầu có thể làm sưng nhiều hơn — các hướng dẫn sơ cứu phổ biến thường khuyên tránh nhiệt và xoa bóp mạnh trong khoảng 48–72 giờ đầu.
- Có thể đang có tổn thương thần kinh, mạch máu, nhất là vùng cổ và lưng sau tai nạn. Cử động mạnh, nắn vặn là rủi ro.
- Làm chậm việc đi khám. Đây là cái hại lớn nhất. Bó lá, đắp thuốc không rõ nguồn gốc, nhờ người "nắn lại cho khớp vào", xoa dầu rồi chờ — vài ngày sau mới đi viện, khi chỗ gãy đã lệch, chỗ sưng đã nặng.
Nói vậy không có nghĩa là mọi va đập đều phải đi viện. Phần lớn va quệt nhẹ, bầm nhỏ tự lành. Nhưng cần biết dấu hiệu nào thì không nên tự xử lý.
Gọi 115 hoặc đi cấp cứu ngay khi
- Tai nạn giao thông có tốc độ, bị hất văng, xe đổ đè; ngã cao (từ thang, mái, cầu thang dài).
- Đau cổ hoặc lưng sau tai nạn, nhất là kèm tê, yếu, mất cảm giác tay chân. Trong trường hợp này đừng tự đỡ người bị nạn ngồi dậy, đừng tháo mũ bảo hiểm nếu không thật cần, đừng xoay đầu cổ họ — trừ khi có nguy hiểm trước mắt như cháy, xe lao tới. Giữ yên, chờ nhân viên y tế.
- Va đập đầu kèm: bất tỉnh dù ngắn, nôn nhiều lần, đau đầu tăng dần, lơ mơ, lú lẫn, nói khó, co giật, chảy dịch trong hay máu từ mũi, tai.
- Người đang dùng thuốc chống đông theo đơn bị va đập đầu — dù thấy bình thường.
- Biến dạng rõ ở tay chân, xương lộ ra, chân tay lạnh, tím, mất cảm giác bên dưới chỗ đau.
- Khó thở, đau ngực sau va đập vùng ngực; đau bụng tăng dần sau va đập vùng bụng.
- Mất kiểm soát tiểu tiện, đại tiện hoặc tê vùng quanh hậu môn – bẹn sau ngã.
Nên đi khám trong ngày hoặc sớm khi
- Không chịu lực được: không đứng, không đi nổi vài bước, không cầm nắm được bằng tay bị đau.
- Sưng nhanh, bầm lan rộng, đau tăng chứ không giảm sau vài giờ.
- Ấn vào xương thấy đau chói một điểm rõ ràng.
- Người cao tuổi ngã rồi đau hông, háng, lưng, cổ tay — kể cả khi vẫn tự đứng dậy được. Với người lớn tuổi, đau háng không đứng dậy được sau ngã là lý do gọi cấp cứu.
- Người đã biết có loãng xương, đang dùng thuốc ảnh hưởng xương theo đơn, hoặc từng gãy xương.
- Trẻ em ngã rồi không chịu dùng tay hay chân bên đau, quấy khóc nhiều, sưng biến dạng — đưa đi bác sĩ nhi hoặc cấp cứu. Trẻ nhỏ không tả được đau, nên quan sát hành vi.
- Đau sau chấn thương không đỡ sau vài ngày, hoặc ban đầu nhẹ rồi nặng dần.
- Sau tai nạn xe máy, cổ cứng đau xuất hiện muộn vào hôm sau — vẫn nên khám, dù đã thấy "chắc không sao".
| Tình huống | Thường nên làm |
|---|---|
| Va nhẹ vào cạnh bàn, bầm nhỏ, cử động bình thường | Theo dõi ở nhà, chườm lạnh bọc khăn nếu thấy dễ chịu |
| Trật cổ chân, sưng, vẫn đi được nhưng đau | Khám sớm nếu sưng nhiều, ấn xương đau, đau không giảm |
| Người cao tuổi ngã, đau háng hoặc lưng | Khám trong ngày; không đứng dậy được thì gọi 115 |
| Tai nạn xe máy, đau cổ, tê tay | Giữ yên cổ, gọi 115 |
| Va đầu, nôn, lơ mơ, đau đầu tăng | Cấp cứu ngay |
Sơ cứu ban đầu ở mức an toàn
Với va đập nhẹ, chưa có dấu hiệu nặng, các hướng dẫn sơ cứu phổ biến thường gợi ý những bước đơn giản trong lúc theo dõi hoặc chờ đi khám:
- Nghỉ và bảo vệ chỗ đau: tránh dồn sức nặng, tránh động tác gây đau.
- Chườm lạnh bằng đá hoặc túi lạnh bọc trong khăn, mỗi lần khoảng 15–20 phút, cách vài giờ. Không áp đá trực tiếp lên da, không ngủ quên khi đang chườm. Người kém cảm giác da, người tiểu đường, người có bệnh mạch máu cẩn thận hơn.
- Kê cao tay chân bị sưng lên gối khi ngồi, nằm.
- Không xoa bóp mạnh, không chườm nóng, không xoa dầu nóng lên vùng mới sưng trong những ngày đầu; không bó lá, đắp thứ không rõ nguồn gốc; không nắn kéo.
Thuốc giảm đau là chuyện của bác sĩ hoặc dược sĩ tư vấn theo tình trạng của bạn; bài này không bàn. Sơ cứu chỉ là để an toàn trong lúc chờ, không thay việc khám khi đã có dấu hiệu ở các mục trên.
Khi nào giãn cơ, vận động được quay lại
Sau khi đã được khám và biết không có tổn thương cần xử trí đặc biệt, cử động nhẹ thường được khuyến khích sớm để khớp không cứng, cơ không yếu. Nhưng thời điểm và mức độ do người đã khám quyết định: có tổn thương cần nghỉ vài tuần, có tổn thương cần tập sớm theo hướng dẫn của chuyên viên vật lý trị liệu.
Nếu được hướng dẫn vận động lại, nguyên tắc chung vẫn là: làm chậm, trong tầm không đau, thở đều, không nhún nảy, dừng ngay khi đau nhói, tê, chóng mặt. Đừng tự thêm động tác "xem trên mạng" vào chỗ vừa bị thương mà chưa hỏi lại.
Với tai nạn xe máy — chuyện quá quen ở Việt Nam — có một điểm hay bị bỏ qua: sau va chạm, người ta thường lo cho chiếc xe, cãi nhau, rồi về nhà. Cổ, lưng đau âm ỉ vài hôm sau mới rõ. Ghi lại thời điểm tai nạn, cách ngã, chỗ va đập — những chi tiết này rất có ích cho bác sĩ nếu sau đó phải đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Bị ngã đau lưng có nên xoa bóp không?
Không nên xoa bóp mạnh hay bẻ nắn ngay sau ngã, vì có thể đang có tổn thương xương, cơ, mạch máu bên dưới. Hãy đánh giá dấu hiệu cần khám trước. Người cao tuổi ngã đau lưng, đau háng nên đi khám trong ngày.
Sau va đập nên chườm nóng hay chườm lạnh?
Các hướng dẫn sơ cứu phổ biến thường gợi ý chườm lạnh bọc khăn khoảng 15–20 phút mỗi lần trong những ngày đầu, tránh chườm nóng và xoa dầu nóng lên chỗ mới sưng. Không áp đá trực tiếp lên da.
Tai nạn xe máy đau cổ phải làm gì?
Nếu đau cổ kèm tê, yếu tay chân, hoặc tai nạn có tốc độ, hãy giữ yên đầu cổ, không tự đỡ ngồi dậy, gọi 115. Nếu đau cổ xuất hiện muộn hôm sau, vẫn nên đi khám thay vì tự giãn cơ hay nhờ người bóp.
Ngã xong vẫn đi được có cần đi khám không?
Có thể vẫn cần. Đi được không loại trừ rạn gãy xương, nhất là ở người cao tuổi, người loãng xương. Nếu sưng nhanh, ấn xương đau chói một điểm, hoặc đau không giảm sau vài ngày thì nên khám.
Va đập đầu khi nào phải đi cấp cứu?
Khi có bất tỉnh dù ngắn, nôn nhiều lần, đau đầu tăng dần, lơ mơ, lú lẫn, nói khó, co giật, hoặc người đang dùng thuốc chống đông theo đơn. Những dấu hiệu này có thể xuất hiện muộn vài giờ, nên cần người theo dõi.