Đau lưng kèm tê vùng yên ngựa — quanh hậu môn, tầng sinh môn, bẹn, mặt trong đùi trên — hoặc kèm bí tiểu, tiểu không tự chủ, không giữ được phân, là tình huống phải đi cấp cứu ngay, không chờ hẹn khám. Lý do: các dây thần kinh điều khiển bàng quang, ruột và chức năng sinh dục có thể đang bị chèn ép, và thời gian từ lúc có dấu hiệu tới lúc được xử trí ảnh hưởng tới khả năng hồi phục.
"Vùng yên ngựa" là vùng nào
Hãy hình dung phần cơ thể chạm vào yên xe đạp hay yên ngựa khi bạn ngồi lên: hậu môn, vùng giữa hậu môn và bộ phận sinh dục (tầng sinh môn), bộ phận sinh dục, và mặt trong của đùi trên. Trong tài liệu y khoa, cảm giác tê ở vùng này được gọi là "tê vùng yên ngựa" (saddle anaesthesia).
Đây là vùng mà ta ít khi để ý cảm giác. Nhiều người chỉ phát hiện ra khi lau giấy sau đi vệ sinh thấy "lạ lạ", như không có cảm giác, hoặc ngồi xuống ghế thấy mông tê bì một cách khác thường.
Vì sao không được chờ
Tuỷ sống kết thúc ở khoảng vùng thắt lưng trên. Bên dưới, các rễ thần kinh tiếp tục đi xuống trong ống sống thành một bó, trông như đuôi ngựa — nên giới y khoa gọi là "chùm đuôi ngựa" (cauda equina). Bó rễ này chi phối cảm giác vùng yên ngựa, việc kiểm soát bàng quang, ruột, chức năng tình dục và một phần cử động của hai chân.
Khi bó rễ này bị chèn ép nặng, người ta gọi là hội chứng chùm đuôi ngựa. Đây là tình trạng hiếm gặp so với số người đau lưng, nhưng được coi là cấp cứu: các hướng dẫn chuyên môn đều nhấn mạnh phải được đánh giá rất sớm, vì để chậm có thể để lại hậu quả lâu dài với việc tiểu tiện, đại tiện, đời sống tình dục và đi lại.
Bài này không nhằm giúp bạn tự chẩn đoán. Chỉ bác sĩ, sau khi khám và thường là chụp cộng hưởng từ, mới xác định được. Việc của người bệnh và gia đình đơn giản hơn nhiều: nhận ra dấu hiệu và đi cấp cứu.
Những dấu hiệu cần biết
Các dấu hiệu dưới đây, khi đi cùng đau lưng hoặc đau lan xuống chân, là lý do để gọi 115 hoặc đến khoa cấp cứu ngay, kể cả lúc nửa đêm:
| Nhóm | Dấu hiệu cụ thể |
|---|---|
| Cảm giác vùng yên ngựa | Tê, giảm cảm giác quanh hậu môn, tầng sinh môn, bộ phận sinh dục, mặt trong đùi; lau giấy thấy khác lạ |
| Tiểu tiện | Khó bắt đầu tiểu, dòng tiểu yếu bất thường, phải rặn; không thấy buồn tiểu dù lâu không đi; tiểu xong vẫn như còn; tiểu rỉ, tiểu không tự chủ; mất cảm giác lúc nước tiểu chảy qua |
| Đại tiện | Không giữ được phân hoặc hơi; không cảm nhận được lúc buồn đi ngoài |
| Sinh dục | Mất cảm giác vùng sinh dục; rối loạn cương mới xuất hiện cùng lúc với đau lưng |
| Hai chân | Đau, tê lan xuống cả hai chân; hai chân yếu đi, đi lại khó, đứng không vững |
Không cần có đủ tất cả. Chỉ một dấu hiệu rõ ràng trong bảng đã đủ lý do để đi. Dấu hiệu ở giai đoạn đầu thường kín đáo — dòng tiểu hơi yếu, cảm giác hơi khác khi lau giấy — và chính giai đoạn đó là lúc đi khám có ý nghĩa nhất.
Những lý do khiến người ta chần chừ
Người gặp các dấu hiệu này hay trì hoãn vì những lý do rất con người. Biết trước để đừng mắc:
- Ngại nói chuyện tế nhị. Chuyện tiểu tiện, vùng kín, chuyện chăn gối khó nói với người lạ. Nhưng với nhân viên y tế, đây là câu hỏi bình thường như hỏi nhiệt độ. Nói thẳng, dùng chữ đơn giản: "Đau lưng từ hôm qua, từ chiều tới giờ đi tiểu khó, vùng hậu môn tê" — câu như vậy là đủ để họ hiểu cần làm gì.
- Tưởng là chuyện khác. Phụ nữ hay nghĩ tới viêm đường tiết niệu, người lớn tuổi nghĩ tới tuyến tiền liệt, người đang đau nhiều nghĩ do nằm nhiều nên tiểu khó. Có thể đúng là chuyện khác, nhưng khi đi cùng đau lưng thì bác sĩ cần loại trừ khả năng nghiêm trọng trước.
- Sợ làm phiền, sợ "đi mà không có gì". Khoa cấp cứu tồn tại chính để khám những trường hợp như vậy. Đi mà không có gì là kết quả tốt, không phải thất bại.
- Chờ đến sáng, chờ ngày làm việc. Phòng khám ngoại trú không phải chỗ cho tình huống này. Đi thẳng cấp cứu.
- Đã từng đau lưng nhiều lần nên quen. Lần này khác ở chỗ có dấu hiệu tiểu tiện, yên ngựa. Đừng để kinh nghiệm cũ đánh lừa.
Đến cấp cứu: nói gì, mang gì
Khi đã quyết định đi, vài việc nhỏ giúp mọi thứ nhanh hơn:
- Nói ngay dấu hiệu chính ở bàn tiếp đón: đau lưng kèm tê vùng hậu môn – bẹn, hoặc kèm khó tiểu, tiểu không tự chủ. Đừng chỉ nói "đau lưng" rồi chờ; bạn sẽ bị xếp như mọi ca đau lưng khác.
- Kể thời điểm: dấu hiệu tiểu tiện, tê bắt đầu từ lúc nào, đau lưng có từ bao giờ. Mốc giờ có ý nghĩa với bác sĩ.
- Mang theo: giấy tờ tuỳ thân, thẻ bảo hiểm y tế, danh sách thuốc đang dùng, phim chụp và kết quả khám cũ về lưng nếu có.
- Có người đi cùng nếu được. Người đang đau nhiều, chân yếu không nên tự lái xe máy hay ô tô đến viện. Gọi 115, nhờ người thân chở bằng ô tô, hoặc gọi xe.
Ở viện, bác sĩ thường hỏi kỹ, khám cảm giác vùng yên ngựa, sức cơ và phản xạ hai chân, có thể kiểm tra lượng nước tiểu còn lại trong bàng quang. Việc khám vùng nhạy cảm là một phần bắt buộc của quy trình, không phải tuỳ tiện. Nếu thấy cần, bác sĩ sẽ chỉ định chụp cộng hưởng từ cấp cứu và hội chẩn chuyên khoa. Mọi quyết định xử trí tiếp theo là của đội ngũ y tế.
Người nhà cần làm gì
Người đang đau thường mệt, hoang mang, hoặc ngại nói. Người nhà có thể giúp nhiều:
- Khi người thân than đau lưng, hỏi thẳng, nhẹ nhàng: đi tiểu có bình thường không, có thấy tê vùng mông, vùng kín không. Một câu hỏi có thể đổi cả diễn tiến.
- Với người lớn tuổi, người ít nói, để ý những thay đổi như đi tiểu lâu, đi nhiều lần mà ít, quần ướt bất thường, đi đứng loạng choạng hơn.
- Khi đã có dấu hiệu, đừng thuyết phục chờ thêm, đừng xoa bóp, đánh cảm, đắp lá rồi theo dõi. Đưa đi cấp cứu.
Còn giãn cơ thì sao
Wiki này nói nhiều về giãn cơ, vận động nhẹ cho người ngồi lâu, và với đau lưng thông thường, giữ hoạt động nhẹ là lời khuyên phổ biến của các hướng dẫn lâm sàng. Nhưng khi có dấu hiệu yên ngựa hoặc rối loạn tiểu tiện, giãn cơ không còn đúng chỗ. Không tập, không bẻ lưng, không nhờ người kéo nắn, không treo người. Đi cấp cứu trước, mọi chuyện vận động bàn sau với người đã khám cho bạn.
Với người đang đau lưng bình thường và muốn tiếp tục tập nhẹ: hãy giữ trong đầu bảng dấu hiệu ở trên như một "chốt chặn". Nếu một ngày nó xuất hiện, bạn biết ngay phải làm gì mà không mất thời gian tìm hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Tê vùng yên ngựa là gì?
Là cảm giác tê, giảm cảm giác ở vùng cơ thể chạm vào yên xe khi ngồi: quanh hậu môn, tầng sinh môn, bộ phận sinh dục, mặt trong đùi trên. Khi đi cùng đau lưng, đây là dấu hiệu phải đi cấp cứu ngay.
Đau lưng kèm bí tiểu có nguy hiểm không?
Có thể nguy hiểm. Đau lưng kèm khó tiểu, bí tiểu, tiểu không tự chủ hay không giữ được phân có thể là dấu hiệu các dây thần kinh vùng thắt lưng – cùng bị chèn ép nặng. Cần gọi 115 hoặc đến khoa cấp cứu ngay, không chờ hẹn.
Hội chứng chùm đuôi ngựa là gì?
Là tình trạng bó rễ thần kinh ở phần dưới ống sống, gọi là chùm đuôi ngựa, bị chèn ép nặng. Bệnh hiếm gặp so với số người đau lưng nhưng là cấp cứu, vì chậm xử trí có thể để lại hậu quả lâu dài với tiểu tiện, đại tiện, chức năng sinh dục và đi lại. Chỉ bác sĩ mới xác định được.
Có nên chờ đến sáng mai đi khám không?
Không. Khi đã có tê vùng yên ngựa hoặc rối loạn tiểu tiện, đại tiện kèm đau lưng, hãy đến khoa cấp cứu ngay cả lúc nửa đêm. Phòng khám ngoại trú ban ngày không phải chỗ cho tình huống này.
Đến cấp cứu nên nói gì?
Nói ngay dấu hiệu chính: đau lưng kèm tê vùng hậu môn – bẹn, hoặc kèm khó tiểu, tiểu không tự chủ, và thời điểm các dấu hiệu bắt đầu. Đừng chỉ nói "đau lưng". Mang theo danh sách thuốc, phim chụp cũ nếu có.