Cổ cứng mỏi có thể làm hơi khó chịu, nặng đầu khi xoay. Nhưng nếu xoay hoặc ngửa cổ mà thấy chóng mặt quay cuồng, nhìn đôi, nói khó, nuốt khó, tê mặt, yếu tay chân, đi loạng choạng, hoặc có cơn đau đầu dữ dội đột ngột như chưa từng có, thì dừng mọi động tác giãn cổ và đi cấp cứu. Chóng mặt nhẹ khi đổi tư thế nhưng cứ lặp lại cũng là lý do để đi khám, không phải để tập mạnh hơn.
Cổ, mạch máu và thăng bằng liên quan nhau thế nào
Cổ không chỉ có cơ và đốt sống. Đi qua vùng cổ có hai cặp động mạch lớn đưa máu lên não: hai động mạch cảnh ở phía trước và hai động mạch đốt sống luồn trong các lỗ nhỏ của đốt sống cổ, nuôi phần sau của não — nơi điều khiển thăng bằng, cử động mắt, nuốt, nói. Cơ cổ cũng gửi lên não nhiều thông tin về vị trí đầu, góp phần cùng tai trong và mắt giữ thăng bằng.
Vì vậy, chóng mặt liên quan đến cổ có nhiều nguồn khác nhau: có cái lành tính, có cái cần cấp cứu. Người không có chuyên môn — và cả bài viết này — không phân biệt được qua cảm giác. Điều làm được là nhận ra dấu hiệu nào không nên tự xử lý.
Dấu hiệu phải đi cấp cứu — gọi 115
- Đau đầu dữ dội đột ngột, đạt đỉnh trong vòng vài giây đến một phút, người bệnh hay tả là "cơn đau đầu tệ nhất đời".
- Đau cổ hoặc gáy một bên mới xuất hiện, dữ dội, khác hẳn mỏi thường ngày, kèm đau đầu — nhất là sau một lần xoay cổ mạnh, bẻ cổ, nắn cổ, va đập hay tai nạn dù nhẹ.
- Khi xoay, ngửa cổ mà xuất hiện: chóng mặt quay cuồng, nhìn đôi, nói khó, nuốt khó, tê quanh miệng hoặc nửa mặt, buồn nôn nôn nhiều, mắt giật, ngã khuỵu đột ngột.
- Méo miệng, yếu hoặc tê một bên tay chân, nói ngọng, mất thăng bằng, nhìn mờ một bên — dù chỉ thoáng qua vài phút rồi hết.
- Ngất hoặc gần ngất khi ngửa cổ.
- Đau đầu kèm sốt, cứng gáy không cúi được cằm xuống ngực, lừ đừ, nổi ban.
Các chiến dịch phòng đột quỵ hay nhắc dấu hiệu theo kiểu dễ nhớ: mất thăng bằng, mắt nhìn mờ hoặc nhìn đôi, méo mặt, yếu tay, nói khó — và thời gian (chữ tắt tiếng Anh là BE FAST). Dấu hiệu chỉ thoáng qua rồi hết cũng phải đi, vì đó có thể là lời báo trước.
Một điều nữa cần biết: có những báo cáo ca hiếm gặp về tổn thương thành động mạch vùng cổ (bóc tách) liên quan đến chấn thương cổ hoặc nắn vặn cổ mạnh. Dấu hiệu sớm có khi chỉ là đau cổ một bên kèm đau đầu bất thường. Hiếm, nhưng đủ để thành lý do không tự bẻ cổ và không coi nhẹ kiểu đau mới lạ này.
Dấu hiệu nên đi khám sớm, không cấp cứu
- Chóng mặt ngắn khi đổi tư thế đầu — nằm xuống, trở mình trên giường, ngẩng lên phơi đồ — kéo dài vài chục giây rồi hết, nhưng lặp lại nhiều ngày. Có những kiểu chóng mặt do tai trong rất hay khởi phát khi đổi tư thế đầu; bác sĩ thần kinh hoặc tai mũi họng khám được.
- Đau đầu từ gáy lên ngày càng dày, thay đổi tính chất, hoặc làm thức giấc ban đêm.
- Choáng khi đứng dậy nhanh, tối sầm mắt — có thể liên quan huyết áp, không phải chuyện cổ, nhưng vẫn nên khám, nhất là người lớn tuổi, người đang dùng thuốc huyết áp.
- Ù tai, nghe kém một bên đi kèm chóng mặt.
- Đau đầu ở người trên khoảng 50 tuổi mới xuất hiện lần đầu, hoặc ở người đang mang thai, người suy giảm miễn dịch.
| Bạn thấy | Nên làm |
|---|---|
| Cổ cứng, xoay hơi khó chịu, nặng đầu sau ngồi lâu; không chóng mặt | Cử động nhẹ trong tầm thoải mái, đổi tư thế; khám nếu kéo dài |
| Chóng mặt vài chục giây khi trở mình, ngẩng đầu, lặp lại nhiều ngày | Khám thần kinh hoặc tai mũi họng; tránh leo cao |
| Choáng, tối sầm mắt khi đứng dậy nhanh | Đứng dậy từ từ; khám nội khoa, nhất là người lớn tuổi |
| Chóng mặt kèm nhìn đôi, nói khó, nuốt khó, tê mặt, yếu tay chân | Cấp cứu ngay, gọi 115 |
| Đau đầu dữ dội đột ngột, hoặc đau cổ một bên dữ dội mới lạ | Cấp cứu ngay, gọi 115 |
Lúc nào không nên tự giãn cơ cổ
Giãn cơ cổ là để đỡ mỏi cơ. Trong những tình huống sau, hãy dừng hẳn mọi động tác cổ cho tới khi được khám:
- Bất kỳ động tác cổ nào làm chóng mặt, nhìn mờ, nhìn đôi, buồn nôn — dù nhẹ.
- Đau đầu hoặc đau cổ mới, dữ dội, khác thường.
- Sau ngã, va đập, tai nạn có liên quan đầu cổ.
- Khi tê lan xuống tay hoặc yếu tay — wiki có bài riêng về tê tay lan xuống ngón.
- Người đã được chẩn đoán bệnh lý cột sống cổ, bệnh mạch máu, đang dùng thuốc chống đông theo đơn — hỏi bác sĩ trước về động tác nào được làm.
Và trong mọi trường hợp: không xoay vòng cổ hết cỡ ra sau, không ngửa cổ hết mức giữ lâu, không bẻ cổ, không giật cổ cho kêu, không nhờ người khác vặn.
Với người đã khám và chỉ có mỏi cơ cổ thông thường: mỗi động tác cổ làm chậm, từng hướng một (cúi, nghiêng, xoay) thay vì xoay vòng, chỉ tới chỗ căng nhẹ, thở đều không nín thở, không nhún nảy. Dừng ngay khi đau nhói, tê, chóng mặt hay nhìn mờ. Người đang mang thai, mới mổ, có bệnh cột sống, loãng xương, bệnh tim mạch hỏi bác sĩ trước khi tập.
Những tình huống đời thường hay gây chóng mặt khi ngửa cổ
Có mấy việc trong nhà khiến người ta ngửa cổ lâu và cao: phơi quần áo trên sào cao, thay bóng đèn, lau quạt trần, treo rèm, sơn trần nhà, ngắm pháo hoa, gội đầu ngửa ở tiệm. Với người hay chóng mặt khi ngửa cổ, những lúc này còn có thêm nguy cơ ngã — nhất là khi đứng trên ghế, trên thang.
- Nếu thấy chóng mặt khi đang ngửa cổ, dừng lại, cúi đầu về vị trí trung gian, ngồi xuống ngay chỗ an toàn. Đừng cố làm cho xong.
- Người lớn tuổi, người từng chóng mặt khi ngửa cổ: tránh đứng trên ghế, thang để làm việc trên cao; nhờ người khác, hoặc hạ sào phơi xuống thấp hơn.
- Khi gội đầu ngửa ở tiệm, nếu thấy chóng mặt, buồn nôn, hãy báo ngay để được ngồi dậy; đừng nằm chịu.
- Ghi lại tình huống xảy ra chóng mặt để kể với bác sĩ.
Đi khám ở đâu, kể gì
Tình huống cấp cứu thì vào thẳng khoa cấp cứu. Không cấp cứu thì khám thần kinh; chóng mặt kèm ù tai, nghe kém thì thêm tai mũi họng; đau cổ kéo dài có thể khám cơ xương khớp. Chưa rõ thì khám nội tổng quát trước để được chuyển tiếp.
Những chi tiết bác sĩ thường hỏi, chuẩn bị trước sẽ đỡ lúng túng:
- Chóng mặt kiểu gì: quay cuồng như mọi thứ xoay quanh, hay lâng lâng, chao đảo, sắp ngất.
- Kéo dài bao lâu mỗi cơn: vài giây, vài phút, hàng giờ.
- Xảy ra khi làm gì: trở mình, ngẩng đầu, xoay cổ, đứng dậy.
- Triệu chứng kèm: nhìn đôi, nói khó, tê mặt, ù tai, nôn.
- Có vừa bị va đập, xoay cổ mạnh, nắn cổ, gội đầu ngửa lâu trước đó không.
- Thuốc đang dùng, bệnh nền.
Câu hỏi thường gặp
Xoay cổ bị chóng mặt là bệnh gì?
Có nhiều nguyên nhân, từ lành tính như một số kiểu chóng mặt do tai trong khi đổi tư thế đầu, đến hiếm nhưng nguy hiểm liên quan mạch máu nuôi não. Chỉ bác sĩ khám mới phân biệt được. Nếu kèm nhìn đôi, nói khó, nuốt khó, tê mặt hay yếu tay chân thì đi cấp cứu ngay.
Đau đầu dữ dội đột ngột có nguy hiểm không?
Có. Cơn đau đầu dữ dội đạt đỉnh trong vài giây đến một phút, như "tệ nhất đời", là dấu hiệu cần gọi 115 hoặc đến cấp cứu ngay, không chờ xem có đỡ không.
Chóng mặt khi ngửa cổ phơi đồ có sao không?
Nếu chỉ thoáng qua và lặp lại, nên đi khám thần kinh hoặc tai mũi họng. Trong lúc chờ, tránh đứng trên ghế, thang khi làm việc trên cao để khỏi ngã. Nếu kèm nhìn đôi, nói khó, yếu tay chân thì đi cấp cứu.
Đang chóng mặt có nên giãn cơ cổ không?
Không. Động tác cổ nào làm chóng mặt, nhìn mờ, buồn nôn thì dừng hẳn cho tới khi được khám. Không xoay vòng cổ hết cỡ, không bẻ cổ, không nhờ người vặn cổ.
Bẻ cổ có gây đột quỵ không?
Có những báo cáo ca hiếm gặp về tổn thương động mạch vùng cổ liên quan đến xoay, nắn cổ mạnh; mối liên quan còn được bàn cãi nhưng đủ để khuyên không tự bẻ cổ. Đau cổ một bên mới lạ kèm đau đầu sau bẻ cổ là lý do đi cấp cứu.