Đau lưng kèm tê chân, yếu chân: những dấu hiệu nên đi khám sớm

Đau lưng do ngồi lâu thường chỉ nằm ở thắt lưng, mông, đỡ dần khi đứng dậy đi lại. Khi cơn đau chạy xuống chân quá đầu gối, kèm tê, châm chích ở cẳng chân, bàn chân, hoặc chân yếu đi — nhấc bàn chân khó, hay vấp, kiễng gót không lên — thì nên đi khám sớm, không tự giãn cơ chờ hết. Nếu kèm tê vùng bẹn, quanh hậu môn hay rối loạn tiểu tiện, phải đi cấp cứu ngay.

Đau lưng "thường" trông như thế nào

Đa số những đợt đau thắt lưng ở người ngồi nhiều là đau không đặc hiệu: không tìm được một tổn thương cụ thể nào để chỉ tay vào, và phần lớn đỡ dần theo thời gian. Kiểu đau này thường:

• Nằm ở thắt lưng, có thể lan xuống mông hoặc mặt sau đùi nhưng ít khi xuống quá đầu gối.
• Thay đổi theo tư thế: ngồi lâu thì tăng, đứng dậy đi lại thì đỡ, hoặc ngược lại.
• Không làm chân yếu đi, không làm mất cảm giác da.

Với kiểu đau này, các hướng dẫn lâm sàng phổ biến (ví dụ hướng dẫn của NICE, Anh, năm 2016) khuyên giữ hoạt động nhẹ, hạn chế nằm im lâu, vì nằm bất động nhiều ngày thường làm lưng cứng hơn. Wiki có bài riêng về đau lưng cấp: vận động nhẹ hay nằm nghỉ.

Nhưng chính các hướng dẫn đó cũng dặn: trước hết phải loại trừ những dấu hiệu cảnh báo. Tê chân, yếu chân là nhóm dấu hiệu quan trọng nhất trong số đó.

Vì sao đau lưng lại kéo theo tê chân

Các dây thần kinh đi xuống chân xuất phát từ vùng thắt lưng – cùng, chui ra qua các khe giữa đốt sống rồi hợp lại thành những dây lớn chạy qua mông, xuống đùi, cẳng chân, bàn chân. Khi rễ thần kinh ở gần cột sống bị kích thích hoặc chèn ép, người ta có thể đau, tê dọc theo đường đi của dây — dân gian hay gọi chung là "đau thần kinh toạ".

"Đau thần kinh toạ" là cách gọi mô tả triệu chứng, không phải một chẩn đoán đầy đủ. Đằng sau nó có thể là nhiều nguyên nhân khác nhau, và chỉ bác sĩ khám trực tiếp mới phân biệt được. Bài này không bàn bệnh học hay cách điều trị; mục đích là để bạn nhận ra lúc nào chuyện đau lưng đã vượt khỏi phạm vi của giãn cơ.

Dấu hiệu nên đi khám sớm

"Sớm" ở đây nghĩa là trong vài ngày, chủ động đặt lịch, không chờ vài tuần xem sao:

• Đau lan xuống chân quá đầu gối, nhất là kèm tê, châm chích, nóng rát ở cẳng chân, bàn chân, ngón chân.
• Yếu chân: bàn chân "lết" xuống đất, đi dép hay tuột, vấp ngón chân vào bậc thềm; không kiễng gót được một bên; đứng lên ngồi xuống thấy một chân đuối hẳn.
• Tê một vùng da rõ rệt, sờ vào như qua một lớp vải dày.
• Đau tăng khi ho, hắt hơi, rặn, như điện giật xuống chân.
• Đau về đêm, nằm nghỉ tư thế nào cũng không đỡ.
• Đau lưng xuất hiện sau ngã, va đập, tai nạn, hoặc ở người cao tuổi, người loãng xương sau một cú trượt chân nhẹ.
• Kèm sốt, sụt cân không rõ lý do, người mệt mỏi kéo dài, hoặc đã từng điều trị bệnh ung thư.
• Đau kéo dài quá vài tuần dù đã giữ hoạt động nhẹ, đã đổi chỗ ngồi.

Dấu hiệu phải đi cấp cứu ngay

Gọi 115 hoặc đến khoa cấp cứu, không chờ đến sáng mai, khi đau lưng kèm:

• Tê vùng "yên ngựa": quanh hậu môn, tầng sinh môn, mặt trong đùi trên — vùng tiếp xúc với yên xe đạp.
• Rối loạn tiểu tiện, đại tiện: bí tiểu, tiểu khó bất thường, tiểu không tự chủ, mất cảm giác lúc đi tiểu, không giữ được phân.
• Yếu cả hai chân hoặc yếu một chân tăng nhanh trong vài giờ, vài ngày.
• Đau lưng dữ dội sau tai nạn, ngã cao.

Nhóm dấu hiệu vùng yên ngựa và tiểu tiện có bài riêng giải thích vì sao phải đi ngay. Ở đây chỉ nhắc: đó là trường hợp mà giờ giấc có ý nghĩa, đừng ngại làm phiền ai.

Tê chân vì ngồi khác tê chân vì thần kinh thế nào

Không phải cứ tê chân là có chuyện. Ngồi bắt chéo chân lâu, ngồi xổm lâu, ngồi trên ghế cứng có mép cấn vào mặt sau đùi, đều có thể làm tê chân tạm thời. Kiểu tê này có đặc điểm:

• Xuất hiện khi giữ một tư thế đè ép, biến mất trong vài phút khi đổi tư thế, đứng dậy cử động.
• Không kèm đau lưng rõ, không lặp lại khi bạn đã tránh tư thế đó.
• Không để lại yếu chân sau khi đã hết tê.

Danh mục lưng – hông – chân của wiki đã có bài riêng về tê mông, tê chân khi ngồi lâu. Điểm phân biệt cần nhớ: tê vì tư thế thì đổi tư thế là hết; tê kèm đau lưng mà đổi tư thế không hết, hoặc kèm yếu chân, thì đi khám.

Thêm một điều: tê bì hai bàn chân kiểu "đi găng, đi tất", lan dần từ đầu ngón lên, có thể liên quan đến chuyện toàn thân như đường huyết hay một số thiếu hụt dinh dưỡng. Đây không phải chuyện lưng, nhưng cũng là lý do để đi khám.

Trong lúc chờ khám

Nên

• Giữ hoạt động nhẹ trong tầm chịu được: đi bộ chậm quanh nhà, đổi tư thế thường xuyên, tránh ngồi liền nhiều giờ.
• Ghi lại diễn tiến: đau, tê ở đâu, lan tới đâu; sáng hay tối nặng hơn; có lúc nào chân yếu không. Chụp ảnh hay ghi chú trên điện thoại đều được.
• Tự kiểm tra nhẹ nhàng, có chỗ vịn: đứng cạnh bàn bếp, thử kiễng gót, thử đứng trên gót chân, so hai bên. Nếu một bên rõ ràng kém hơn, đó là thông tin quan trọng cho bác sĩ. Đừng làm nếu đang đau nhiều hoặc dễ ngã.
• Để ý việc đi tiểu. Bất kỳ thay đổi nào ở vùng yên ngựa hay việc tiểu tiện là lý do đi cấp cứu, không chờ lịch hẹn.

Không nên

• Không ép giãn gân kheo, không cúi gập cố chạm ngón chân khi đau đang lan xuống chân. Động tác kéo căng mặt sau chân có thể làm tê rõ hơn.
• Không bẻ lưng, không nhờ người giẫm lưng, ấn mạnh, không đến các cơ sở nắn chỉnh không phép.
• Không treo người, không kéo giãn cột sống bằng dụng cụ tự chế.
• Không nằm bất động nhiều ngày trừ khi bác sĩ dặn.
• Không tự mua thuốc theo lời truyền, không đắp, bó những thứ không rõ nguồn gốc lên lưng.

Động tác nào bạn còn làm trong lúc chờ khám: làm chậm, trong tầm không đau, thở đều, không nhún nảy, dừng ngay khi đau nhói, tê lan xuống chân hoặc chóng mặt. Người đang mang thai, mới mổ, có bệnh cột sống, loãng xương, bệnh tim mạch hỏi bác sĩ trước khi tập.

Đi khám khoa nào, mang theo gì

Đau lưng kèm tê yếu chân thường được khám ở cơ xương khớp, chấn thương chỉnh hình, thần kinh hoặc phục hồi chức năng. Ở nhiều bệnh viện tỉnh, khám nội tổng quát trước rồi được chuyển tiếp là cách nhanh nhất. Tình huống cấp cứu thì vào thẳng khoa cấp cứu.

Bác sĩ thường hỏi kỹ diễn tiến, rồi khám cảm giác, sức cơ, phản xạ ở hai chân, có thể bảo bạn đi trên mũi chân, gót chân. Có cần chụp chiếu hay không là quyết định của bác sĩ sau khi khám. Rất nhiều người đau lưng không cần chụp ngay; ngược lại, người có dấu hiệu cảnh báo có thể được chỉ định sớm.

Chuẩn bị trước giúp buổi khám ngắn và có ích:

• Ngày bắt đầu đau, có sau việc gì không (bê đồ, ngã, ngồi xe đường dài).
• Đau, tê ở đâu, lan tới đâu; vẽ lên một hình người đơn giản cũng được.
• Có yếu chân, vấp, thay đổi tiểu tiện hay không.
• Thuốc đang dùng, bệnh nền, phim chụp và kết quả cũ.

Sau khi đã được khám và biết không có dấu hiệu nguy hiểm, vận động nhẹ thường vẫn là một phần quan trọng của việc chăm lưng. Động tác cụ thể nào hợp với bạn, hỏi chính người đã khám hoặc chuyên viên vật lý trị liệu được chỉ định.