Đau lưng cấp không do chấn thương: vận động nhẹ hay nằm im nghỉ

Với cơn đau lưng cấp xuất hiện không do ngã hay va đập, và không kèm dấu hiệu cảnh báo, các hướng dẫn lâm sàng phổ biến hiện nay, ví dụ hướng dẫn của NICE (Viện Y tế và Chất lượng Chăm sóc Quốc gia Anh) năm 2016, khuyên giữ hoạt động nhẹ trong tầm chịu được và hạn chế nằm im lâu, thay vì nằm nghỉ trên giường nhiều ngày. Nằm nghỉ một lúc khi đau nhiều là bình thường; điều không nên là nằm bất động cả ngày. Trước hết phải loại trừ các dấu hiệu cần đi khám hoặc đi cấp cứu ngay, liệt kê rõ ở cuối bài.

Bài này là kiến thức phổ thông giúp bạn hiểu hướng dẫn chung, không phải lời chẩn đoán hay cách điều trị cho trường hợp của riêng ai. Nếu không chắc cơn đau của mình thuộc loại nào, hãy đi khám.

"Đau lưng cấp không do chấn thương" là gì

Đây là kiểu đau lưng rất nhiều người từng gặp: một buổi sáng cúi người buộc dây giày, nhấc chậu cây, hay chỉ xoay người lấy đồ, lưng dưới bỗng đau nhói, cứng lại, cử động khó. Có khi chẳng nhớ ra động tác nào gây đau, chỉ thấy ngủ dậy lưng đã "khoá". Không có cú ngã, không va đập, không tai nạn.

Trong y khoa, phần lớn trường hợp như vậy được xếp vào nhóm đau lưng mà không tìm thấy một nguyên nhân cụ thể đáng lo; nhiều tài liệu gọi là đau lưng "không đặc hiệu". Cách gọi này nghe mơ hồ nhưng thực ra là tin tốt: nó có nghĩa là bác sĩ không thấy dấu hiệu của bệnh nghiêm trọng. Theo nhiều tài liệu y khoa phổ thông, phần lớn các cơn như vậy cải thiện rõ trong vài tuần, dù có thể tái phát về sau.

Việc xác định cơn đau có thuộc nhóm này hay không là việc của nhân viên y tế. Người đọc chỉ cần nhớ: nếu có bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào ở cuối bài, không áp dụng các gợi ý vận động nhẹ dưới đây mà đi khám.

Vì sao lời khuyên chuyển từ "nằm nghỉ" sang "giữ hoạt động"

Nhiều người lớn tuổi ở Việt Nam vẫn quen lời khuyên "đau lưng thì nằm yên trên giường cứng vài ngày". Lời khuyên này từng phổ biến trong y khoa nhiều thập kỷ. Từ khoảng cuối thế kỷ 20, nhiều nghiên cứu so sánh nằm nghỉ với giữ hoạt động bình thường, và các hướng dẫn lâm sàng ở nhiều nước dần thay đổi theo: nằm nghỉ kéo dài không giúp hồi phục nhanh hơn, có khi còn làm người bệnh cứng hơn và quay lại sinh hoạt chậm hơn.

"Giữ hoạt động" không có nghĩa là cố chịu đau để tập thể dục nặng hay làm việc như chưa có gì. Nó có nghĩa là vẫn đi lại trong nhà, tự làm vệ sinh cá nhân, đi bộ ngắn, quay lại các việc nhẹ dần dần, dừng lại khi đau tăng rõ.

Những ngày đầu: vài gợi ý phổ thông

Các gợi ý dưới đây dành cho người trưởng thành có cơn đau lưng cấp không do chấn thương, không có dấu hiệu cảnh báo. Chúng không thay thế lời khuyên của bác sĩ. Người đang mang thai, mới mổ, có bệnh cột sống, loãng xương, ung thư, bệnh tim mạch, hoặc đang dùng thuốc dài ngày nên hỏi bác sĩ trước.

Tìm tư thế nghỉ dễ chịu

Khi đau nhiều, nằm nghỉ ngắn là bình thường. Nhiều người thấy dễ chịu với một trong hai tư thế:

• Nằm nghiêng, gối co nhẹ, kẹp một chiếc gối giữa hai đầu gối.
• Nằm ngửa, kê một hai chiếc gối dưới khoeo chân để gối và hông hơi gập.

Khi đứng dậy từ giường, nên lăn nghiêng người, thả hai chân xuống mép giường rồi chống tay đẩy thân lên, thay vì bật thẳng người dậy như gập bụng.

Đi bộ ngắn, nhiều lần

Đi lại trong nhà vài phút, mỗi lần một ít, nhiều lần trong ngày thường dễ chịu hơn một lần đi xa. Bước tự nhiên, không cố bước dài. Nếu đi bộ làm đau tăng rõ và lan xuống chân, dừng lại và cân nhắc đi khám.

Không ngồi một chỗ quá lâu

Ngồi liền nhiều giờ thường làm lưng cứng thêm. Nếu phải làm việc, đứng dậy đổi tư thế thường xuyên, có thể xen kẽ ngồi và đứng.

Cử động nhẹ trong tầm không đau

Khi cơn đau đã dịu bớt, một số người thấy dễ chịu với các cử động rất nhẹ: nằm ngửa gối co, nghiêng hai gối qua lại sang hai bên với biên độ nhỏ; hoặc nằm ngửa ôm một gối về ngực vài nhịp thở. Làm chậm, trong tầm không đau, thở đều không nín thở, không nhún nảy. Không cố giãn sâu "cho hết cứng", không nhờ người khác đạp, ấn mạnh lên lưng, không bẻ, vặn giật cột sống. Động tác nào làm đau tăng nhói hoặc tê xuống chân thì bỏ.

Quay lại công việc từng bước

Theo tinh thần các hướng dẫn phổ biến, quay lại công việc và sinh hoạt thường ngày dần dần là một phần của hồi phục, không cần chờ hết đau hoàn toàn. Việc nặng, bê vác nhiều thì nên tạm hoãn hoặc nhờ người khác trong những ngày đầu.

Những điều nên tránh

• Nằm bất động trên giường nhiều ngày liền.
• Tự ý đi bẻ, nắn cột sống ở nơi không có chuyên môn, không giấy phép.
• Cố tập nặng, cố giãn sâu "cho dứt" khi đang đau nhiều.
• Tự dùng thuốc không theo chỉ định, nhất là dùng kéo dài. Việc dùng thuốc giảm đau nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
• Lo lắng quá mức: cơn đau dữ dội lúc đầu không nhất thiết có nghĩa là tổn thương nặng, miễn là không có dấu hiệu cảnh báo.

Một câu hỏi hay gặp: có cần chụp phim ngay không? Các hướng dẫn phổ biến, trong đó có NICE 2016, không khuyên chụp chiếu thường quy cho đau lưng cấp không có dấu hiệu cảnh báo; bác sĩ sẽ quyết định khi cần. Đây là việc của buổi khám, không tự quyết.

Sau khi qua cơn: giảm khả năng tái phát

Nhiều người từng đau lưng cấp sẽ có lúc bị lại. Không có cách nào bảo đảm không tái phát, nhưng các thói quen sau được khuyến khích rộng rãi:

• Vận động đều. Theo khuyến nghị phổ biến của WHO năm 2020, người lớn nên có khoảng 150–300 phút vận động cường độ vừa mỗi tuần, cộng tập sức cơ ít nhất 2 ngày mỗi tuần.
• Hạn chế ngồi liền mạch quá lâu, đứng dậy đi lại thường xuyên.
• Tập sức cơ cho thân và hông bằng các bài nhẹ, tăng dần.
• Ngủ đủ, quản lý căng thẳng: nhiều nghiên cứu quan sát cho thấy giấc ngủ và tâm lý liên quan đến cảm nhận đau lưng.

Khi nào cần đi khám, khi nào phải đi cấp cứu

Đi cấp cứu hoặc gọi 115 ngay nếu đau lưng kèm:

• Mất kiểm soát tiểu tiện, đại tiện, bí tiểu, hoặc tê vùng quanh hậu môn, bẹn, mặt trong đùi (vùng "yên ngựa").
• Yếu liệt chân đột ngột, hoặc yếu tăng nhanh ở cả hai chân.
• Đau dữ dội ở bụng hoặc lưng kèm vã mồ hôi, choáng, nhất là ở người lớn tuổi.

Đi khám sớm, có thể ở chuyên khoa cơ xương khớp, chấn thương chỉnh hình, thần kinh hoặc phục hồi chức năng, nếu:

• Đau xuất hiện sau ngã, va đập, tai nạn, hoặc ở người lớn tuổi, người loãng xương sau một cú ngã nhẹ.
• Tê, châm chích lan xuống chân, nhất là quá gối; bàn chân yếu, hay vấp.
• Đau kèm sốt, ớn lạnh, sụt cân không rõ lý do, hoặc từng mắc ung thư.
• Đau về đêm, nằm nghỉ không đỡ; đau liên tục tăng dần.
• Đau không cải thiện sau vài tuần dù đã giữ hoạt động nhẹ.
• Bạn dưới 20 tuổi hoặc trên 50 tuổi và đây là lần đầu bị đau lưng kiểu này.

Tóm lại, với cơn đau lưng cấp không do chấn thương và không có dấu hiệu cảnh báo, hướng dẫn phổ biến hiện nay nghiêng về phía vẫn cử động, nhẹ nhàng, từng chút. Nằm nghỉ ngắn khi cần, nhưng đừng để chiếc giường thành chỗ ở cả tuần.