Ngồi bệt dưới sàn, ngồi xếp bằng quanh mâm cơm là thói quen rất Việt, và với phần lớn người khoẻ mạnh nó không có hại — thậm chí giúp hông, gối giữ được tầm gập sâu mà ngồi ghế cả ngày dần đánh mất. Cái giá là lưng không có tựa và gối, hông chịu gập sâu lâu. Đổi dáng mỗi khi thấy tê mỏi, kê đệm cho hông cao hơn và tựa tường khi ngồi lâu là đủ cho đa số; người đau gối, đã thay khớp hay mới mổ thì nên hỏi bác sĩ.
Ngồi sàn: một thói quen văn hoá đang dần ít đi
Nhiều gia đình Việt, nhất là ở nông thôn và trong những bữa giỗ, bữa Tết đông người, vẫn trải chiếu ăn cơm. Mâm đặt giữa, mọi người ngồi quây quanh: đàn ông hay ngồi xếp bằng, phụ nữ hay ngồi nghiêng hai chân sang một bên, trẻ con ngồi chồm hổm, người già thường kê thêm chiếc đệm hoặc ngồi ghế đẩu thấp. Nhiều quán ăn, quán cà phê cũng có bàn thấp ngồi bệt.
Ở thành phố, bàn ghế cao dần thay chiếu, và nhiều người trẻ lớn lên gần như không ngồi sàn lâu bao giờ. Khi về quê ăn giỗ, ngồi xếp bằng nửa tiếng đã thấy tê chân, đứng dậy phải chống tay. Đó không phải dấu hiệu bệnh, mà phần nhiều là hông và gối không còn quen với tầm gập sâu.
Gần đây, một số người làm việc tại nhà lại chọn bàn bệt kiểu Nhật để đặt laptop, vì phòng nhỏ hoặc vì thích cảm giác gần sàn. Bàn bệt có lợi và có hại riêng, sẽ nói ở phần dưới.
Hông và gối "nói gì" khi bạn ngồi sàn
Mỗi dáng ngồi sàn đòi một kiểu cử động khác nhau:
| Dáng ngồi | Khớp làm việc nhiều | Dễ thấy gì khi ngồi lâu |
|---|---|---|
| Xếp bằng | Hông gập và xoay ra ngoài; gối gập | Căng mặt trong đùi, mỏi lưng dưới vì không tựa, tê chân |
| Ngồi quỳ (mông đặt lên gót) | Gối gập sâu tối đa, cổ chân duỗi | Tê bàn chân, mỏi gối, khó với người đau gối |
| Ngồi nghiêng hai chân sang một bên | Hông một bên xoay vào, bên kia xoay ra; thân lệch | Mỏi một bên lưng và hông nếu không đổi bên |
| Ngồi chồm hổm (ngồi xổm) | Hông, gối, cổ chân đều gập sâu | Mỏi bắp chân, tê chân; khó với người đau gối |
| Ngồi duỗi thẳng chân | Mặt sau đùi bị kéo căng | Lưng dưới khom tròn nếu không tựa |
Không dáng nào "sai". Điều chung của mọi dáng ngồi sàn là: không có tựa lưng, nên lưng phải tự giữ; và khớp gập sâu, nên ngồi lâu dễ tê. Người khoẻ mạnh đổi dáng tự nhiên là ổn — co chân, duỗi chân, xếp bằng, nghiêng bên này bên kia trong một bữa cơm.
Ngồi xổm sâu kiểu châu Á được nhiều người nhắc như một bài tập linh hoạt hông; chuyện đó thuộc chủ đề vận động chuyên sâu ở chỗ khác, ở đây chỉ nói về ngồi sàn trong đời sống.
Lợi ích có thật — và những điều bị nói quá
Người ngồi sàn thường xuyên giữ được thói quen gập hông, gập gối sâu và đứng lên ngồi xuống từ sàn nhiều lần mỗi ngày. Những cử động đó dùng đến sức cơ chân và độ linh hoạt mà người chỉ ngồi ghế ít khi cần. Một nghiên cứu quan sát của Brito, Araújo và cộng sự năm 2012 dùng phép thử ngồi xuống – đứng dậy từ sàn ở người 51–80 tuổi; đó là phép thử để quan sát, không phải công cụ chẩn đoán, và danh mục linh hoạt theo tuổi có bài riêng về nó.
Trên mạng hay có những câu như "ngồi sàn giúp sống lâu", "ngồi xếp bằng chữa đau lưng". Những câu này nói quá. Ngồi sàn chỉ là một kiểu ngồi khác, có mặt lợi về cử động và mặt bất lợi về chỗ tựa. Nó không chữa bệnh gì, và với một số người lại không phù hợp.
Ai nên cẩn thận khi ngồi sàn
- Người đau gối, nhất là đau khi gập sâu hoặc khi lên xuống cầu thang. Ngồi quỳ, ngồi chồm hổm có thể làm khó chịu hơn.
- Người đã thay khớp háng hoặc khớp gối: một số tư thế gập sâu có thể cần tránh trong giai đoạn nhất định. Hỏi bác sĩ phẫu thuật hoặc chuyên viên phục hồi chức năng về tư thế ngồi thấp.
- Người mới mổ, mới chấn thương, đang mang thai nên hỏi bác sĩ.
- Người cao tuổi, người thăng bằng kém: khó nhất không phải lúc ngồi mà lúc đứng dậy. Nên có chỗ vịn chắc và người bên cạnh.
Với những người này, một chiếc ghế đẩu thấp quanh mâm cơm là giải pháp vừa giữ được không khí bữa cơm, vừa không phải gập sâu.
Làm việc trên bàn bệt: dễ chịu hơn nếu biết mấy mẹo
Bàn bệt để laptop gặp hai vấn đề cùng lúc: lưng không có tựa và màn hình rất thấp. Một số cách giúp nhiều người ngồi lâu hơn mà ít mỏi:
- Đệm cho hông cao hơn gối: ngồi lên mép một chiếc gối dày hoặc đệm gấp đôi. Hông cao lên thì lưng dưới dễ giữ đường cong hơn, gối bớt gập.
- Tựa tường hoặc ghế bệt có tựa: đặt bàn sát tường, quay lưng vào tường, chèn gối sau lưng dưới.
- Kê laptop cao lên trên chồng sách đặt trên bàn bệt, dùng bàn phím rời nếu có.
- Đổi dáng thường xuyên: xếp bằng một lúc, duỗi chân một lúc, nghiêng bên này rồi bên kia. Ngồi sàn càng cần đổi dáng hơn ngồi ghế.
- Đứng dậy đi lại mỗi khi thấy tê chân, đừng đợi tê hẳn.
Đứng dậy khỏi sàn cho nhẹ nhàng và cử động sau bữa cơm
Ngồi xếp bằng lâu rồi đứng phắt dậy, nhiều người thấy chân tê rần, loạng choạng. Cảm giác tê này thường do chèn ép tạm thời và đỡ sau ít phút cử động. Đứng lên từ từ: duỗi chân ra trước, lắc nhẹ cổ chân, chuyển sang quỳ một gối, tay chống lên đầu gối hoặc chỗ vịn chắc, rồi mới đứng lên.
Sau bữa cơm ngồi sàn hay một buổi làm việc ở bàn bệt, hai cử động sau giúp hông và lưng dễ chịu hơn. Làm chậm, trong tầm không đau, thở đều, không nhún nảy, dừng ngay nếu đau nhói, tê lan hoặc chóng mặt.
- Đứng duỗi hông trước (standing hip flexor stretch): đứng cạnh chỗ vịn, bước một chân lên trước một bước ngắn, hơi khuỵu gối trước, thân thẳng, cảm nhận căng nhẹ ở mặt trước hông chân sau. Giữ khoảng 15–30 giây, đổi bên, mỗi bên 2 lần.
- Đi bộ vài phút quanh sân hoặc trong nhà, vung tay nhẹ.
Khi nào cần đi khám
Tê chân sau khi ngồi xếp bằng lâu thường hết sau vài phút. Nên đi khám (cơ xương khớp, chấn thương chỉnh hình, thần kinh hoặc phục hồi chức năng) khi:
- Tê chân không hết sau khi đã đứng dậy cử động, hoặc tê lặp lại kèm yếu chân, nhấc bàn chân khó.
- Gối hoặc hông sưng, nóng, đỏ, đau tăng khi gập.
- Đau gối, đau hông sau ngã, va đập.
- Đau kèm sốt, sụt cân không rõ lý do; đau về đêm không đỡ khi nằm nghỉ.
- Đau kéo dài quá vài tuần dù đã đổi cách ngồi.
Đi cấp cứu hoặc gọi 115 ngay nếu đau lưng kèm mất kiểm soát tiểu tiện – đại tiện, tê vùng quanh hậu môn – bẹn, hoặc yếu liệt chân đột ngột.
Câu hỏi thường gặp
Ngồi xếp bằng có hại không?
Với phần lớn người khoẻ mạnh, ngồi xếp bằng không có hại và giúp hông giữ thói quen gập, xoay. Ngồi lâu không đổi dáng thì dễ mỏi lưng dưới vì không có tựa, và tê chân do chèn ép tạm thời. Người đau gối, đau hông hoặc đã thay khớp nên hỏi bác sĩ.
Vì sao ngồi xếp bằng lâu bị tê chân?
Khi gập chân lâu, một số dây thần kinh và mạch máu bị ép tạm thời nên chân tê rần. Cảm giác này thường hết sau vài phút duỗi chân, cử động. Nếu tê không hết, lặp lại kèm yếu chân thì nên đi khám.
Ngồi bàn bệt làm việc có tốt không?
Bàn bệt không có tựa lưng và màn hình rất thấp nên dễ mỏi cổ, lưng khi ngồi lâu. Ngồi lên đệm cho hông cao hơn gối, tựa tường, kê laptop cao và đổi dáng thường xuyên giúp dễ chịu hơn. Ngồi bàn ghế cao vẫn phù hợp hơn cho cả ngày làm việc.
Đau gối có nên ngồi xổm, ngồi quỳ không?
Ngồi xổm và ngồi quỳ đòi gối gập sâu nên người đau gối thường thấy khó chịu hơn. Nên chọn ghế đẩu thấp hoặc ghế thường. Nếu gối sưng, nóng, đỏ hoặc đau kéo dài thì đi khám chuyên khoa cơ xương khớp.
Người già ngồi chiếu ăn cơm cần lưu ý gì?
Khó nhất với người cao tuổi là lúc đứng dậy khỏi sàn, dễ loạng choạng. Nên có chỗ vịn chắc, người bên cạnh, hoặc cho ông bà ngồi ghế đẩu thấp quanh mâm. Người đã thay khớp háng, khớp gối nên hỏi bác sĩ về tư thế ngồi thấp.
