Nhiều khuyến nghị phổ biến cho rằng cặp sách của học sinh không nên nặng quá khoảng 10–15% cân nặng cơ thể; một em nặng 30 kg thì cặp nên ở quanh 3–4,5 kg. Đây là con số tham khảo, không phải ngưỡng y khoa. Cách đeo cũng quan trọng không kém cân nặng: đeo đủ hai quai, chỉnh cặp sát lưng, đồ nặng xếp gần lưng, và đừng để cặp xệ xuống mông.
Con số 10–15% đến từ đâu và hiểu thế nào cho đúng
Mức "khoảng 10%" hay "không quá 10–15% cân nặng" xuất hiện trong nhiều tài liệu hướng dẫn của các hội nhi khoa, hội vật lý trị liệu và cơ quan giáo dục ở nhiều nước. Các tài liệu không thống nhất hoàn toàn: nơi ghi 10%, nơi ghi 15%, nơi ghi "10–20%". Lý do là bằng chứng về một ngưỡng chính xác còn hạn chế. Các nghiên cứu chủ yếu là quan sát: thấy trẻ đeo cặp nặng hay kêu mỏi lưng, đau vai hơn, nhưng không chứng minh được "vượt 10% là hỏng cột sống".
Vì thế nên dùng con số này như thước đo cho cha mẹ tự kiểm, không phải để hoảng hốt. Cặp nặng 12% cân nặng một hôm có tiết thể dục kèm thêm bộ quần áo không phải chuyện lớn. Cặp nặng 25% cân nặng ngày nào cũng vậy, đi bộ xa, lên bốn tầng lầu, thì đáng để sắp lại.
| Cân nặng của con | Khoảng 10% | Khoảng 15% |
|---|---|---|
| 20 kg | 2 kg | 3 kg |
| 25 kg | 2,5 kg | 3,75 kg |
| 30 kg | 3 kg | 4,5 kg |
| 40 kg | 4 kg | 6 kg |
| 50 kg | 5 kg | 7,5 kg |
Bảng trên chỉ là phép nhân, để cha mẹ dễ hình dung. Muốn biết cặp của con nặng bao nhiêu, đặt cặp lên cân sức khoẻ trong nhà là xong, mất chưa đến một phút.
Cặp nặng làm gì với cổ, vai và lưng của trẻ
Khi cõng một vật nặng sau lưng, trọng tâm cơ thể bị kéo ra sau. Để không ngã ngửa, trẻ tự động nghiêng người về trước và đẩy đầu ra trước. Đi một quãng ngắn thì không sao. Đi mỗi ngày, cộng thêm leo cầu thang, đứng chờ xe, cơ vai và lưng phải làm việc nhiều hơn hẳn.
Những gì cha mẹ hay thấy:
- Vai có vết hằn đỏ của quai cặp sau giờ học.
- Con đi lom khom, đầu chúi, lưng gập về trước khi đeo cặp.
- Con kêu mỏi vai, mỏi lưng, đặc biệt những ngày nhiều môn.
- Con hay quàng cặp một bên vai cho "ngầu", đi nghiêng hẳn một bên.
- Tê, mỏi tay sau khi đeo cặp lâu, do quai đè lên vai.
Mỏi cơ do cặp nặng thường hết sau khi tháo cặp và nghỉ ngơi. Hiện chưa có bằng chứng chắc chắn rằng cặp nặng gây ra cong vẹo cột sống; đây là điều hay bị nói quá trên mạng. Nhưng mỏi đau lặp lại mỗi ngày làm con khó chịu, ảnh hưởng tâm trạng đi học, và đó đã là lý do đủ để sắp xếp lại.
Đeo cặp thế nào cho đỡ mỏi
Cùng một chiếc cặp, đeo đúng và đeo sai khác nhau rất nhiều.
- Đeo đủ hai quai. Cặp một quai đeo chéo hay quàng một vai dồn tải về một bên, làm vai bên đó nhô lên, thân người nghiêng sang bên kia để bù.
- Chỉnh quai cho cặp sát lưng. Đáy cặp nằm ngang hoặc trên thắt lưng một chút, không xệ xuống mông. Cặp xệ kéo vai ra sau và làm con phải cúi người về trước.
- Đồ nặng xếp sát lưng. Sách giáo khoa dày, bình nước đặt ở ngăn trong cùng. Đồ nhẹ như hộp bút, áo mưa để ngoài.
- Dùng quai ngang ngực hoặc đai bụng nếu cặp có. Chúng giúp cặp không lắc lư và chia bớt tải.
- Quai bản rộng, có đệm đỡ hằn vai hơn quai dây mảnh.
- Cặp vừa với thân người. Cặp quá to so với lưng con dễ bị nhồi thêm đồ, lại khó đeo sát.
Cặp kéo có bánh xe là một lựa chọn, nhưng không phải lúc nào cũng hợp. Ở nhiều trường, học sinh phải xách cặp lên cầu thang nhiều tầng, kéo qua sân gạch, vỉa hè lồi lõm. Lúc đó con lại phải xách bằng một tay, vặn người sang một bên. Cha mẹ nên xem đường đi thực tế của con trước khi chọn.
Bớt tải từ gốc: sắp cặp mỗi tối
Phần lớn cặp nặng không phải vì sách nhiều mà vì mang theo những thứ không cần. Vài việc nhỏ:
- Soạn cặp theo thời khoá biểu mỗi tối, cùng con, cho đến khi con tự làm được.
- Dọn cặp mỗi cuối tuần: giấy kiểm tra cũ, vỏ bánh, đồ chơi, vở đã hết.
- Bình nước vừa đủ. Một bình nước đầy đã nặng xấp xỉ nửa ký đến một ký. Nếu trường có nước uống, mang bình nhỏ để rót thêm.
- Trao đổi với giáo viên về việc để bớt sách ở lớp nếu trường có tủ, hoặc dùng vở ghi chung cho những môn ít tiết.
- Đồ thể dục, dụng cụ năng khiếu nếu có thể thì mang riêng túi nhỏ, chỉ ngày có tiết.
Chuyện cặp sách nặng của học sinh tiểu học được bàn đi bàn lại nhiều năm ở Việt Nam, từ phụ huynh ở Hà Nội tới TP Hồ Chí Minh. Nhiều trường đã có tủ để đồ cho học sinh. Nếu trường của con chưa có, cha mẹ có thể đề xuất qua ban đại diện phụ huynh: đây là việc cả lớp cùng được lợi.
Ba động tác thả lỏng sau giờ học
Về nhà, tháo cặp ra, con có thể làm vài động tác nhẹ cùng cha mẹ. Mọi động tác: làm chậm, trong tầm không đau, thở đều, không nhún nảy, dừng khi đau nhói, tê hoặc chóng mặt. Không ép, không đè lên người con.
Xoay vai về sau
Đứng thẳng, hai tay buông lỏng. Nhún vai lên gần tai, kéo ra sau, rồi hạ xuống, vẽ một vòng tròn chậm. Làm 6–8 vòng. Đây là động tác "rửa vai" sau khi quai cặp đè cả buổi.
Khép bả vai
Ngồi hoặc đứng, hai tay để hai bên. Nhẹ nhàng kéo hai bả vai lại gần nhau như kẹp một cây bút chì giữa lưng, ngực mở ra. Giữ 3–5 giây, thả. Lặp 8–10 lần. Không ưỡn lưng dưới.
Vươn người cao
Đứng, đan hai tay, đưa lên cao qua đầu, vươn người như muốn chạm trần nhà, thở đều. Giữ khoảng 10 giây rồi hạ xuống. Lặp 3 lần. Động tác này giúp thân người duỗi ra sau thời gian cúi về trước khi đeo cặp.
Và như mọi lời khuyên cho trẻ: chạy nhảy ngoài trời, bơi, đạp xe giúp lưng và vai của con khoẻ lên tự nhiên, chịu được việc mang vác hằng ngày tốt hơn bất kỳ động tác giãn nào.
Khi nào cần đưa con đi khám
Mỏi vai, mỏi lưng sau giờ học thường hết sau khi nghỉ ngơi. Nhưng nên đưa con đi khám bác sĩ nhi nếu có:
- Tê, châm chích lan xuống cánh tay hoặc bàn tay, hay tay yếu, cầm đồ dễ rơi, nhất là sau khi đeo cặp.
- Đau lưng kéo dài quá vài tuần dù đã giảm tải cặp.
- Đau làm con thức giấc về đêm, hoặc đau kèm sốt, sụt cân, mệt mỏi bất thường.
- Đau sau ngã, va đập, ví dụ ngã cầu thang khi đang đeo cặp.
- Tê hoặc yếu chân, đi lại khác thường.
- Cha mẹ thấy vai lệch, lưng lệch rõ rệt khi con đứng thẳng hoặc cúi người.
Gọi 115 ngay nếu đau lưng hoặc đau cổ đi kèm yếu liệt tay chân đột ngột, mất kiểm soát tiểu tiện, hoặc sau tai nạn mạnh.
Góc nhìn hôm nay: một lần cân, một tối sắp cặp
Việc dễ nhất cha mẹ làm được ngay tối nay: đặt con lên cân, rồi đặt cặp lên cân. Chia cho nhau. Nếu cặp vượt khoảng 15% cân nặng, ngồi cùng con lôi hết đồ ra, xem thứ gì cần cho ngày mai. Thường sẽ có bất ngờ: sách của môn không học, ba cái hộp bút, đồ ăn vặt từ tuần trước.
Lặp lại mỗi tối vài tuần, việc sắp cặp sẽ thành thói quen của con. Đó cũng là một kỹ năng tự lập, không chỉ là chuyện cái lưng.
Câu hỏi thường gặp
Cặp sách nặng bao nhiêu là quá nặng?
Nhiều khuyến nghị phổ biến cho rằng cặp không nên vượt khoảng 10–15% cân nặng của trẻ. Đây là con số tham khảo để cha mẹ tự kiểm, không phải ngưỡng y khoa. Một em nặng 30 kg thì cặp quanh 3–4,5 kg là hợp lý.
Đeo cặp nặng có làm trẻ bị gù, vẹo cột sống không?
Hiện chưa có bằng chứng chắc chắn rằng cặp nặng gây cong vẹo cột sống. Nhưng cặp nặng làm trẻ mỏi vai, mỏi lưng, đi lom khom. Nếu thấy lưng hoặc vai con lệch rõ, hãy đưa con đi khám.
Nên chọn cặp đeo hay cặp kéo cho học sinh tiểu học?
Cặp đeo hai quai, sát lưng, quai rộng có đệm hợp với phần lớn trẻ. Cặp kéo đỡ tải lưng nhưng bất tiện khi trường nhiều tầng hoặc đường đi gồ ghề, trẻ lại phải xách một tay. Hãy xem đường đi thực tế của con.
Đeo cặp một quai có sao không?
Đeo một quai dồn tải về một bên vai, làm thân người nghiêng để bù. Thỉnh thoảng thì không sao, nhưng mỗi ngày dễ gây mỏi vai lệch một bên. Nên đeo đủ hai quai.
Làm sao giảm cân nặng cặp sách cho con?
Soạn cặp theo thời khoá biểu mỗi tối, dọn cặp cuối tuần, mang bình nước vừa đủ và hỏi trường về tủ để đồ. Phần lớn cặp nặng vì mang theo đồ không cần.