Chiếc ghế văn phòng xoay, có bánh xe, chỉnh được độ cao mà ta ngồi hôm nay là kết quả của khoảng hai thế kỷ thay đổi: từ ghế gỗ cứng của người ghi chép, tới ghế xoay có lò xo giữa thế kỷ 19, rồi ghế chỉnh độ cao, chân sao năm cánh và tựa lưng ôm theo cột sống ở thế kỷ 20. Ghế càng êm, con người càng ngồi được lâu — và đó chính là nghịch lý khiến chuyện "ngồi lâu" thành mối quan tâm của thời nay.
Trước văn phòng: ghế là thứ hiếm
Trong phần lớn lịch sử, ghế tựa là đồ của người có địa vị. Vua chúa, quan lại, người giàu ngồi ghế; số đông ngồi ghế đẩu, ghế băng, ngồi bệt trên chiếu, trên phản. Ở Việt Nam, hình ảnh ngồi xếp bằng trên chiếu, ngồi phản gỗ, ngồi mâm dưới đất còn quen thuộc tới tận hôm nay ở nhiều gia đình.
Người viết lách, sao chép, ghi sổ thời xưa thường ngồi ghế đẩu cao hoặc đứng trước những chiếc bàn nghiêng. Họ ngồi lâu, nhưng số người làm nghề ấy còn ít. Chiếc ghế dành cho "công việc bàn giấy" chỉ trở thành một vật dụng phổ biến khi số người làm việc bàn giấy tăng vọt.
Những giai thoại về chiếc ghế xoay đầu tiên
Có hai câu chuyện hay được kể khi nói về nguồn gốc ghế văn phòng. Cả hai nên được hiểu là giai thoại, phần chi tiết thường được kể lại khác nhau.
- Chiếc ghế xoay của Thomas Jefferson. Theo nhiều tài liệu, Jefferson có một chiếc ghế gỗ được chế lại để phần mặt ngồi xoay được, và tương truyền ông ngồi chiếc ghế ấy trong thời gian soạn thảo Tuyên ngôn Độc lập Mỹ năm 1776. Câu chuyện thường được dùng để nói rằng ý tưởng "ghế xoay khi làm việc" đã có từ cuối thế kỷ 18.
- Bánh xe dưới ghế của Charles Darwin. Giai thoại kể rằng nhà tự nhiên học người Anh lắp bánh xe vào chiếc ghế trong phòng làm việc để lướt qua lại giữa các mẫu vật mà không phải đứng dậy. Không có năm tháng chắc chắn, nhưng câu chuyện được nhắc rất nhiều khi bàn về ghế có bánh xe.
Dù chi tiết thế nào, cả hai giai thoại đều cho thấy một điều: người làm việc trí óc lâu giờ đã sớm muốn chiếc ghế "đi theo" công việc của mình — xoay sang lấy sách, lướt tới bàn bên cạnh.
Thế kỷ 19: đường sắt, bưu điện và người làm sổ sách
Thế kỷ 19, đường sắt, ngân hàng, bưu điện, hãng buôn mở rộng ở châu Âu và Mỹ. Mỗi chuyến tàu, mỗi bức điện, mỗi khoản tiền đều cần người ghi chép, đối chiếu. Đội ngũ nhân viên văn phòng tăng nhanh, và nhu cầu về một chiếc ghế cho người ngồi bàn giấy cả ngày cũng tăng theo.
Giữa thế kỷ 19 xuất hiện những mẫu ghế có khung kim loại, mặt ngồi xoay, lò xo cho phép ngả nhẹ ra sau. Một mẫu ghế lò xo xoay như vậy được trưng bày tại Triển lãm Lớn ở London năm 1851 và thường được nhắc như một tổ tiên của ghế văn phòng hiện đại. Theo một số tài liệu, thời đó có người còn cho rằng một chiếc ghế quá êm là "không đứng đắn" — ngồi thoải mái quá bị coi là dễ sinh lười biếng.
Thế kỷ 20: từ ghế xoay tới ghế chỉnh được cho từng người
Bước sang thế kỷ 20, văn phòng trở thành nơi làm việc của hàng triệu người. Ghế văn phòng được sản xuất hàng loạt, và dần có những tính năng ta quen thuộc hôm nay:
| Giai đoạn (gần đúng) | Thay đổi chính | Ý nghĩa với người ngồi |
|---|---|---|
| Đầu thế kỷ 20 | Ghế xoay gỗ hoặc kim loại sản xuất hàng loạt, chỉnh cao bằng ren vặn | Ghế bắt đầu "vừa" với nhiều người hơn, nhưng chỉnh khá khó |
| Giữa thế kỷ 20 | Đệm mút, vật liệu mới, thiết kế gọn cho văn phòng mở | Ngồi êm hơn, ngồi lâu được hơn |
| Nửa sau thế kỷ 20 | Chỉnh độ cao bằng ben hơi, chân sao năm cánh có bánh xe phổ biến | Chỉnh nhanh trong vài giây; chân năm cánh vững hơn, khó lật hơn |
| Cuối thế kỷ 20 | Tựa lưng có phần đỡ thắt lưng, cơ chế ngả theo người, tay vịn chỉnh được | Ghế bắt đầu được thiết kế theo nghiên cứu công thái học |
| Những năm gần đây | Lưng lưới thoáng khí, nhiều điểm chỉnh, ghế làm việc tại nhà | Nhiều lựa chọn hơn, nhưng cũng nhiều lời quảng cáo hơn |
Song song với sự thay đổi của ghế là sự ra đời của công thái học — ngành nghiên cứu thiết kế đồ dùng, công việc cho hợp với con người. Khi máy tính vào văn phòng ở những thập niên cuối thế kỷ 20, người làm việc không chỉ ngồi lâu mà còn ngồi yên lâu: mắt dán vào màn hình, tay trên bàn phím, ít lý do để đứng lên. Chiếc ghế phải gánh thêm vai trò mới: giữ cho người ngồi đỡ mỏi suốt nhiều giờ liền.
Nghịch lý: ghế càng tốt, người càng ngồi lâu
Ghế văn phòng ngày nay tốt hơn hẳn chiếc ghế gỗ thế kỷ 19. Nhưng không ghế nào giải quyết được bài toán chính: cơ thể con người không được "thiết kế" để ngồi yên tám, mười tiếng mỗi ngày. Một vài điều nên nhớ:
- Ghế tốt giúp đỡ mỏi, không thay được cử động. Theo khuyến nghị phổ biến của WHO năm 2020, người lớn nên hạn chế thời gian ngồi và thay bằng vận động ở bất kỳ cường độ nào.
- Không có tư thế ngồi "chuẩn" duy nhất. Quan điểm phổ biến hiện nay là đổi tư thế thường xuyên; tư thế nào giữ quá lâu cũng mỏi.
- Ghế cần được chỉnh cho người ngồi. Chiếc ghế nhiều nút chỉnh mà chưa ai chỉnh thì cũng như ghế cố định.
- "Công thái học" là tính chất, không phải nhãn mác. Một chiếc ghế hợp người này có thể không hợp người khác cao hơn, thấp hơn.
Chiếc ghế ở Việt Nam hôm nay
Người Việt sống giữa nhiều kiểu ngồi cùng lúc: ghế xoay ở văn phòng, ghế nhựa thấp ở quán trà đá vỉa hè, ghế đẩu ở bàn ăn, chiếu ở nhà quê, yên xe máy trên đường đi làm. Mỗi kiểu ngồi đặt cơ thể vào một tư thế khác nhau — ghế nhựa thấp khiến gối gập sâu, ngồi chiếu cần hông xoay mở, ghế xoay cho lưng tựa mà hông lại gập lâu.
Nhìn theo hướng tích cực, sự đa dạng ấy lại có lợi: người ngồi nhiều kiểu thì khớp hông, gối được đi qua nhiều tư thế hơn. Điều đáng lo không phải kiểu ghế, mà là ngồi một kiểu, một chỗ quá lâu.
Vài việc nhỏ làm được ngay với chiếc ghế của bạn
- Chỉnh độ cao sao cho bàn chân đặt vững xuống sàn, đùi gần song song mặt sàn hoặc gối hơi thấp hơn hông.
- Ngồi sâu vào ghế để lưng tựa được; nếu tựa lưng không chạm thắt lưng, một chiếc gối nhỏ có thể giúp.
- Đứng dậy khỏi ghế mỗi lần nghe điện thoại, mỗi lần đi rót nước, và vươn vai, xoay thân nhẹ trước khi ngồi lại.
- Đừng ngả lưng hết cỡ và trượt người xuống trong nhiều giờ — tư thế này khiến cổ phải chúi tới để nhìn màn hình.
Khi đứng dậy vận động: làm chậm, trong tầm không đau, thở đều, không nhún nảy, dừng khi đau nhói hoặc tê.
Khi nào cần đi khám
Mỏi lưng, mỏi cổ vì ngồi lâu thường đỡ khi đổi tư thế và cử động. Nên đi khám ở chuyên khoa cơ xương khớp, thần kinh hoặc phục hồi chức năng khi đau lưng kèm tê, châm chích lan xuống chân; tê lan xuống tay; yếu cơ, nhấc bàn chân khó; đau về đêm không đỡ khi nằm; đau kèm sốt, sụt cân không rõ lý do; hoặc đau kéo dài quá vài tuần. Đi cấp cứu, gọi 115 ngay nếu mất kiểm soát tiểu tiện – đại tiện, tê vùng quanh hậu môn – bẹn ("vùng yên ngựa"), hoặc yếu liệt tay chân đột ngột.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra ghế văn phòng?
Không có một người phát minh duy nhất. Có giai thoại về chiếc ghế xoay của Thomas Jefferson cuối thế kỷ 18 và chiếc ghế gắn bánh xe của Charles Darwin; giữa thế kỷ 19 xuất hiện ghế lò xo xoay khung kim loại, được coi là tổ tiên của ghế văn phòng hiện đại.
Ghế văn phòng có bánh xe từ khi nào?
Giai thoại kể Charles Darwin lắp bánh xe vào ghế trong phòng làm việc ở thế kỷ 19, nhưng không có năm tháng chắc chắn. Ghế văn phòng có bánh xe trở nên phổ biến khi văn phòng mở rộng vào cuối thế kỷ 19 và thế kỷ 20.
Vì sao ghế văn phòng có năm chân?
Chân sao năm cánh vững hơn chân bốn cánh, khó bị lật khi người ngồi ngả hoặc xoay người. Kiểu chân này trở nên phổ biến ở nửa sau thế kỷ 20.
Đổi ghế văn phòng mới có giúp hết đau lưng không?
Không nên kỳ vọng như vậy. Ghế chỉnh vừa người giúp ngồi đỡ mỏi, nhưng ngồi yên lâu vẫn gây mỏi; đổi tư thế và đứng dậy vận động mới là phần quan trọng. Đau lưng kéo dài, kèm tê lan chân cần đi khám.
Ngồi ghế nhựa thấp có hại lưng không?
Ngồi ghế thấp một lúc không có hại; gối gập sâu, lưng hơi cong là tư thế bình thường trong thời gian ngắn. Điều nên tránh là ngồi một tư thế bất kỳ quá lâu, và nên chống tay đứng dậy từ từ nếu đầu gối yếu.
