Thể dục mắt ở trường học Trung Quốc là bài xoa, ấn nhẹ một số điểm quanh mắt theo nhạc và lời đếm, học sinh tập ngay tại bàn, thường mỗi ngày một hai lần. Bài được đưa vào trường học từ khoảng đầu thập niên 1960 với kỳ vọng phòng cận thị, nhưng tới nay bằng chứng rằng nó giảm được cận thị vẫn còn tranh cãi, nhiều nghiên cứu cho kết quả rất nhỏ hoặc không rõ. Dù vậy, đây vẫn là một ví dụ thú vị về cách một nền giáo dục cố gắng chèn vài phút "nghỉ cho cơ thể" vào giữa giờ học.
Bài thể dục mắt ra đời trong hoàn cảnh nào
Tên gọi tiếng Trung của bài thường được dịch là "thể dục bảo vệ mắt". Theo nhiều tài liệu, bài được soạn dựa trên quan niệm về huyệt đạo của y học cổ truyền Trung Hoa, rồi được cơ quan giáo dục phổ biến vào trường học từ khoảng năm 1963. Bối cảnh khi ấy là tỷ lệ học sinh cận thị đã được nhận ra như một mối lo, và người ta tìm một biện pháp đơn giản, không tốn tiền, áp dụng được cho hàng triệu học sinh.
Từ đó tới nay, bài đã qua vài lần chỉnh sửa, nhạc và lời đếm được thu âm lại, một số động tác được thay. Ở nhiều trường, loa phát thanh vang lên đều đặn vào một giờ cố định, cả lớp nhắm mắt, đặt tay lên mặt và làm theo. Với nhiều thế hệ học sinh Trung Quốc, tiếng nhạc ấy là một phần ký ức tuổi đi học, giống như tiếng trống ra chơi với học sinh Việt Nam.
Học sinh làm những gì trong mấy phút ấy
Bài có vài phần, mỗi phần xoa hoặc ấn nhẹ một vùng quanh mắt theo nhịp đếm. Nói chung, học sinh dùng đầu ngón tay ấn – xoa vòng nhẹ ở góc trong mắt gần sống mũi, vùng dưới mắt, hai bên thái dương, vùng xương lông mày, đôi khi cả vùng sau gáy. Mắt nhắm trong lúc tập.
Bài này không có cử động lớn nào của cơ thể; học sinh vẫn ngồi trên ghế. Vì vậy, nếu xét theo nghĩa "vận động", đây là một khoảng nghỉ cho mắt nhiều hơn là một bài thể dục. Phần xoa bóp quanh mắt cũng không phải nội dung trang này hướng dẫn — người muốn tìm hiểu cách tự xoa bóp thư giãn có thể đọc các tài liệu chuyên về thư giãn, còn vấn đề mắt thì nên hỏi bác sĩ nhãn khoa.
Có giảm cận thị không: bằng chứng nói gì
Đây là phần gây tranh luận nhất. Có thể tóm tắt như sau, theo cách hiểu đang phổ biến trong giới nghiên cứu nhãn khoa:
| Câu hỏi | Điều hiện được biết |
|---|---|
| Thể dục mắt có ngăn cận thị không? | Chưa có bằng chứng thuyết phục. Một số nghiên cứu quan sát ở Trung Quốc thấy liên quan rất nhỏ, có nghiên cứu không thấy khác biệt. |
| Vì sao khó kết luận? | Phần lớn là nghiên cứu quan sát; cách học sinh tập rất khác nhau, nhiều em làm qua loa; khó tách ảnh hưởng của bài tập với thời gian đọc sách, ra ngoài trời. |
| Yếu tố nào có bằng chứng tốt hơn? | Nhiều nghiên cứu, trong đó có thử nghiệm ở trường học châu Á, cho thấy thời gian hoạt động ngoài trời liên quan tới giảm khởi phát cận thị ở trẻ. |
| Có rủi ro gì không? | Rủi ro thấp nếu xoa nhẹ, nhưng tay bẩn chạm vào vùng mắt có thể gây đau mắt; ấn mạnh vào nhãn cầu là không nên. |
Cần đọc kỹ: "liên quan" không có nghĩa là "gây ra". Một nghiên cứu thấy học sinh tập thể dục mắt nghiêm túc ít cận hơn chút ít có thể chỉ phản ánh rằng các em ấy có thói quen học tập, nghỉ ngơi khác. Đến nay, nhiều nhà nhãn khoa coi thể dục mắt là một khoảng nghỉ vô hại, chứ không phải biện pháp phòng cận thị đáng tin.
Cuộc tranh luận trên báo chí và mạng xã hội
Ở Trung Quốc, bài thể dục mắt định kỳ lại bị mang ra bàn: có người cho rằng nên bỏ vì "không chứng minh được", có người muốn giữ vì đó là vài phút học sinh rời mắt khỏi sách vở, và vì bài gắn với ký ức nhiều thế hệ. Một số trường thử thay bằng cho học sinh ra hành lang, sân trường nhìn xa vài phút. Tranh luận này cho thấy một điều quen thuộc: thói quen được cả xã hội duy trì lâu năm không tự động là thói quen có bằng chứng, và ngược lại, không có bằng chứng chữa bệnh chưa chắc đã là vô ích hoàn toàn.
Góc nhìn từ linh hoạt cơ thể
Từ góc của người ngồi nhiều, bài thể dục mắt gợi ra hai bài học đáng giữ, và một điểm nên tránh.
Hai điều đáng giữ
- Có một khoảng nghỉ cố định, cả tập thể cùng làm. Ai cũng biết nên nghỉ, nhưng khi có một tiếng nhạc chung, một giờ chung, việc nghỉ trở thành mặc định chứ không phải lựa chọn.
- Gắn khoảng nghỉ vào việc nhỏ dễ làm. Không cần thay quần áo, không cần sân bãi; ngồi tại chỗ là làm được.
Điều nên tránh
- Nghỉ mà vẫn ngồi nguyên một tư thế. Thể dục mắt làm tại bàn, đầu cúi, vai khom. Với cổ, vai và lưng, mấy phút ấy không khác thời gian học. Nếu được chọn, đứng dậy, đi ra cửa sổ nhìn xa, vươn vai mở ngực sẽ có ích cho cả mắt lẫn cơ thể hơn.
Một gợi ý thường được nhắc với người làm việc bên màn hình là quy tắc 20-20-20: khoảng mỗi 20 phút, nhìn xa khoảng 6 mét trong 20 giây. Đó là khuyến nghị phổ biến để mắt đỡ mỏi, không phải phép chữa bệnh. Có thể ghép nó với một cử động nhỏ cho cơ thể:
- Đứng dậy, đi tới cửa sổ hoặc chỗ có thể nhìn xa.
- Trong lúc nhìn xa, đan tay sau lưng (hoặc chống tay sau hông), nhẹ nhàng mở ngực, khép bả vai, thở đều 3–4 hơi.
- Thả tay, nhún vai lên rồi thả xuống chậm 3–4 lần.
- Thu cằm nhẹ ra sau như làm "cằm đôi", giữ vài giây, thả ra. Lặp vài lần.
Lưu ý: làm chậm, trong tầm không đau, không nín thở, không giật cổ hay xoay vòng cổ hết cỡ ra sau. Dừng nếu thấy chóng mặt hoặc tê lan xuống tay.
Bài học cho phụ huynh và nhà trường ở Việt Nam
Cận thị học đường cũng là mối lo quen thuộc ở Việt Nam. Từ câu chuyện thể dục mắt, phụ huynh có thể rút ra mấy điều thực tế:
- Đừng trông đợi một bài xoa bóp mắt sẽ "giữ mắt cho con". Việc kiểm tra mắt định kỳ ở cơ sở nhãn khoa và hỏi bác sĩ khi con nheo mắt, dụi mắt, nhìn bảng không rõ mới là việc chính.
- Thời gian chơi ngoài trời, đi bộ, chạy nhảy ở sân vừa tốt cho cơ thể vừa được nhiều nghiên cứu nhắc tới khi bàn về cận thị.
- Khi con học lâu, nhắc con đứng dậy vận động vài phút, không chỉ nhắm mắt nghỉ tại bàn.
- Rửa tay trước khi chạm vào mắt; không ấn mạnh vào nhãn cầu.
Mọi chuyện về thị lực, đau mắt, đỏ mắt, nhìn mờ đột ngột hay chấn thương mắt cần được bác sĩ nhãn khoa khám, không tự xử lý bằng xoa bóp.
Khi nào cần đi khám
Bài viết này chỉ bàn văn hoá và vận động; với mắt, hãy đi khám nhãn khoa khi nhìn mờ, nhìn đôi, đau mắt, đỏ mắt kéo dài hoặc trẻ hay nheo mắt khi nhìn xa. Với cổ vai, nên đi khám ở chuyên khoa cơ xương khớp hoặc thần kinh khi tê lan xuống tay, yếu tay, đau kéo dài quá vài tuần, đau về đêm hoặc sau ngã, va đập. Gọi 115 ngay nếu chóng mặt, nhìn đôi, nói khó xuất hiện đột ngột hoặc đau đầu dữ dội bất thường.
Câu hỏi thường gặp
Thể dục mắt ở trường học Trung Quốc là gì?
Đó là bài xoa, ấn nhẹ một số điểm quanh mắt theo nhạc và lời đếm, học sinh nhắm mắt làm tại bàn, thường mỗi ngày một hai lần. Bài dựa trên quan niệm huyệt đạo của y học cổ truyền và được phổ biến vào trường học từ khoảng đầu thập niên 1960.
Thể dục mắt có chữa được cận thị không?
Không. Đến nay chưa có bằng chứng thuyết phục rằng bài này ngăn hay giảm cận thị; một số nghiên cứu quan sát chỉ thấy liên quan rất nhỏ hoặc không thấy khác biệt. Cận thị cần được bác sĩ nhãn khoa khám và theo dõi.
Vì sao Trung Quốc vẫn giữ bài thể dục mắt?
Một phần vì đây là khoảng nghỉ cố định, không tốn tiền, dễ làm, gắn với ký ức nhiều thế hệ; một phần vì quan niệm truyền thống. Tranh luận về việc nên giữ hay thay bằng hoạt động khác như ra ngoài nhìn xa vẫn diễn ra.
Ra ngoài trời có giúp trẻ ít cận thị hơn không?
Nhiều nghiên cứu, trong đó có thử nghiệm ở trường học châu Á, cho thấy thời gian hoạt động ngoài trời liên quan tới giảm khởi phát cận thị ở trẻ. Tuy vậy, trẻ vẫn cần khám mắt định kỳ theo lời khuyên của bác sĩ nhãn khoa.
Người lớn nghỉ mắt thế nào để cổ vai đỡ mỏi?
Thay vì chỉ nhắm mắt tại bàn, hãy đứng dậy, nhìn xa ra cửa sổ khoảng 20 giây, kết hợp mở ngực, nhún vai và thu cằm nhẹ. Như vậy mắt được nghỉ nhìn gần, còn cổ vai thoát khỏi tư thế cúi.
