Ở Nhật, Hàn Quốc và Trung Quốc, thể dục tập thể nơi làm việc là một nét văn hoá có từ giữa thế kỷ 20: nhân viên cùng đứng dậy tập theo nhạc vài phút trước giờ làm hoặc giữa ca. Nhật có Radio Taiso ở nhà máy, công trường; Trung Quốc có thể dục phát thanh và "thể dục giữa giờ làm việc"; Hàn Quốc có bài thể dục quốc dân. Ba nước có chung gốc là coi sức khoẻ người lao động như việc chung của tập thể, nhưng mỗi nơi mang một sắc thái riêng, và cả ba đều đang thay đổi cùng nơi làm việc hiện đại.
Nhật Bản: mấy phút trước giờ làm
Ở Nhật, bài thể dục quen thuộc nhất nơi làm việc là Radio Taiso — bài thể dục phát thanh có từ năm 1928, bản hiện hành ra mắt năm 1951. Ở nhiều nhà máy, công trường xây dựng, kho hàng, buổi sáng bắt đầu bằng một buổi tập trung ngắn đầu ngày (thường gọi là chōrei): điểm danh, nhắc việc, nhắc an toàn, và vài phút thể dục theo nhạc.
Với người làm việc tay chân, mấy phút ấy có ý nghĩa thực tế: làm ấm cơ thể trước khi bê vác, leo giàn giáo, đứng máy. Ở văn phòng, nhiều nơi vẫn giữ thể dục buổi sáng, nhiều nơi đã bỏ hoặc chỉ giữ trong những dịp nhất định. Điểm đặc trưng của Nhật là sự đồng bộ: cùng một bài, cùng một tiếng nhạc, từ trường tiểu học tới nhà máy, ai cũng biết động tác.
Trung Quốc: thể dục phát thanh và giờ nghỉ giữa ca
Ở Trung Quốc, bài "thể dục phát thanh" (tập theo nhạc và lời đếm phát qua loa) được phổ biến từ đầu thập niên 1950; bộ đầu tiên ra đời năm 1951, sau đó đã có nhiều bộ mới thay thế qua các thập niên. Học sinh tập ở sân trường mỗi ngày, còn ở cơ quan, nhà máy từng có "thể dục giữa giờ làm việc" — một khoảng nghỉ cố định giữa buổi để cả đơn vị ra sân tập.
Theo nhiều tài liệu, thể dục giữa giờ làm việc rất phổ biến trong các thập niên giữa thế kỷ 20, rồi thưa dần khi nhịp làm việc và cách tổ chức doanh nghiệp thay đổi. Những năm gần đây, có lúc báo chí và một số cơ quan kêu gọi khôi phục, nhất là cho người làm văn phòng ngồi nhiều. Song song đó, văn hoá vận động tập thể chuyển ra ngoài giờ làm: nhảy quảng trường của người trung niên, tập thái cực quyền, khí công ở công viên mỗi sáng.
Hàn Quốc: bài thể dục "quốc dân"
Ở Hàn Quốc, theo nhiều tài liệu, một bài thể dục dành cho toàn dân được giới thiệu từ cuối thập niên 1970 và trở thành bài quen thuộc ở trường học và nơi làm việc trong nhiều năm. Về sau có thêm những bài mới, nhịp nhanh hơn, có yếu tố nhảy. Nhiều công ty Hàn Quốc từng bắt đầu ngày làm việc bằng thể dục tập thể; ngày nay, nhiều nơi chuyển sang giờ giãn cơ ngắn tại chỗ, thường phát qua hệ thống loa hoặc màn hình nội bộ.
Ở Hàn Quốc, bài thể dục quốc dân còn mang một lớp ý nghĩa ký ức: nhiều người lớn tuổi nhắc lại nó với chút hoài niệm, người trẻ thì biết qua trường học và các chương trình truyền hình.
So sánh ba nước
| Tiêu chí | Nhật Bản | Trung Quốc | Hàn Quốc |
|---|---|---|---|
| Bài tiêu biểu | Radio Taiso (từ 1928, bản hiện hành 1951) | Thể dục phát thanh (bộ đầu năm 1951, nhiều bộ sau) | Bài thể dục quốc dân (từ cuối thập niên 1970, theo nhiều tài liệu) |
| Thời điểm tập ở nơi làm việc | Đầu ngày, trước giờ làm | Giữa buổi, giữa ca | Đầu ngày hoặc giữa giờ |
| Nơi còn giữ nhiều | Công trường, nhà máy, kho | Trường học; nơi làm việc ít hơn trước | Một số công ty, trường học |
| Đặc trưng | Một bài chung suốt nhiều thập niên | Thay bộ mới theo thời kỳ | Có nhiều phiên bản, xu hướng chuyển sang giãn cơ ngắn |
| Vận động tập thể ngoài giờ | Thể dục buổi sáng ở công viên, nhất là người lớn tuổi | Nhảy quảng trường, thái cực quyền | Đi bộ đường núi, câu lạc bộ thể thao |
Bảng này chỉ là nét khái quát; mỗi công ty, mỗi vùng có cách làm riêng, và văn hoá nơi làm việc ở cả ba nước đều đang thay đổi nhanh.
Vì sao văn hoá này hình thành, và vì sao nó thưa dần
Lý do hình thành
- Quan niệm sức khoẻ là việc chung. Người lao động khoẻ thì tập thể mạnh — tinh thần này xuất hiện trong nhiều chiến dịch vận động toàn dân ở Đông Á giữa thế kỷ 20.
- Phát thanh là công cụ đồng bộ. Một tiếng nhạc phát ra cùng lúc, hàng nghìn người cùng tập — điều mà trước đó không làm được.
- Văn hoá tổ chức coi trọng sự gắn kết. Tập chung cũng là một nghi thức đầu ngày, giống chào cờ, điểm danh.
- Công việc chân tay cần làm ấm cơ thể. Ở nhà máy, công trường, mấy phút làm ấm có giá trị thực tế.
Lý do thưa dần
- Giờ làm linh hoạt, làm từ xa. Không còn ai ở cùng chỗ cùng lúc để tập chung.
- Người trẻ ngại tính "bắt buộc". Nhiều người thấy việc tập theo hàng lối mang tính hình thức, gượng gạo; có người đơn giản là không thích vận động trước mặt đồng nghiệp.
- Áp lực năng suất. Mấy phút tập bị coi là "mất giờ" ở nơi chạy theo chỉ tiêu.
Thú vị là đúng lúc ấy, các nghiên cứu về hành vi ngồi lại khiến người ta chú ý hơn tới việc đứng dậy cử động giữa giờ. Theo khuyến nghị phổ biến của WHO năm 2020, người lớn nên hạn chế thời gian ngồi và thay bằng vận động ở bất kỳ cường độ nào — điều mà thể dục tập thể đã làm theo kiểu riêng của nó từ hàng chục năm trước.
Bài học cho người làm việc ở Việt Nam
Việt Nam cũng có truyền thống thể dục tập thể: bài thể dục giữa giờ ở trường học, loa phát thanh buổi sáng ở phường, nhóm dưỡng sinh ở công viên. Nhìn từ kinh nghiệm ba nước láng giềng, có thể rút ra mấy điều ở mức cá nhân và nhóm nhỏ:
- Một bài cố định dễ giữ hơn bài thay đổi liên tục. Chọn một chuỗi 3–5 phút, dùng mãi đến khi thuộc.
- Gắn vào mốc có sẵn của ngày: trước khi mở máy, sau bữa trưa, trước cuộc họp chiều.
- Tự nguyện bền hơn bắt buộc. Một nhóm nhỏ vài người cùng đứng dậy vươn vai thường giữ được lâu hơn một quy định cả công ty.
- Đủ các hướng cử động: vươn cao, mở ngực, nghiêng bên, xoay thân nhẹ, nhún gối — khung chung của mọi bài thể dục phát thanh.
- Tôn trọng người không muốn tham gia, người đang đau, mang thai, mới ốm. Vận động tập thể chỉ có ý nghĩa khi mọi người thấy thoải mái.
Khi tập: làm chậm, trong tầm không đau, thở đều, không nhún nảy, không xoay vòng cổ hết cỡ ra sau. Dừng khi đau nhói, tê, chóng mặt. Người có bệnh tim mạch, bệnh cột sống, loãng xương, mới mổ hay mới chấn thương nên hỏi bác sĩ trước khi theo một bài mới.
Khi nào cần đi khám
Mỏi cổ vai, mỏi lưng vì ngồi lâu thường đỡ khi cử động. Nên đi khám ở chuyên khoa cơ xương khớp, thần kinh hoặc phục hồi chức năng khi tê hoặc châm chích lan xuống tay, chân; yếu cơ; đau sau ngã, va đập; đau kèm sốt, sụt cân không rõ lý do; đau về đêm; khớp sưng nóng đỏ; hoặc đau kéo dài quá vài tuần. Gọi 115 ngay khi đau ngực, đau vai trái lan xuống tay kèm khó thở, vã mồ hôi — đừng cố "vận động cho đỡ".
Câu hỏi thường gặp
Vì sao công ty Nhật cho nhân viên tập thể dục buổi sáng?
Ở nhiều nhà máy, công trường Nhật, thể dục buổi sáng là một phần của buổi tập trung đầu ngày, giúp làm ấm cơ thể trước khi làm việc tay chân và nhắc an toàn. Bài thường dùng là Radio Taiso, quen thuộc với người Nhật từ thời đi học.
Thể dục phát thanh của Trung Quốc có từ khi nào?
Bộ thể dục phát thanh đầu tiên của Trung Quốc ra đời năm 1951, sau đó có nhiều bộ mới thay thế qua các thập niên. Học sinh tập hằng ngày ở trường; ở nơi làm việc, thể dục giữa giờ từng phổ biến rồi thưa dần.
Người Hàn Quốc có tập thể dục tập thể ở công ty không?
Theo nhiều tài liệu, Hàn Quốc có bài thể dục quốc dân từ cuối thập niên 1970, từng được tập ở trường học và nơi làm việc. Ngày nay nhiều công ty chuyển sang giờ giãn cơ ngắn tại chỗ thay cho thể dục xếp hàng.
Thể dục tập thể ở công sở có tác dụng gì?
Nó giúp nhân viên đứng dậy, cử động sau thời gian ngồi, làm ấm cơ thể trước việc nặng và tạo nếp chung. Đây không phải biện pháp chữa bệnh; giá trị chính là ngắt quãng thời gian ngồi một cách đều đặn.
Có nên tổ chức thể dục tập thể ở văn phòng Việt Nam không?
Có thể học tinh thần của nó ở mức nhóm nhỏ, tự nguyện: một chuỗi ngắn cố định, gắn vào một mốc trong ngày. Nên tôn trọng người không muốn tham gia hoặc đang có vấn đề sức khoẻ.
