Đau đầu do căng cơ cổ: nhận ra cơn nhức đi từ gáy lên và lúc cần khám

Đau đầu liên quan đến căng cơ cổ thường bắt đầu từ gáy hoặc ngay dưới hộp sọ rồi lan lên đỉnh đầu, thái dương, có khi ra sau mắt; cảm giác như bị bó, ép, nặng hơn là giật theo nhịp mạch, và hay đến vào cuối ngày ngồi máy. Nhiều người thấy đỡ khi đứng dậy cử động cổ vai, nghỉ ngơi, ngủ đủ. Nhưng đau đầu có rất nhiều nguyên nhân; bài này giúp bạn nhận ra kiểu thường gặp, và quan trọng hơn là nhận ra kiểu đau đầu phải đi khám ngay.

Hai kiểu đau đầu hay được nhắc khi nói về cổ

Phân loại quốc tế các rối loạn đau đầu do Hội Đau đầu Quốc tế (IHS) soạn có hàng trăm mục. Hai kiểu hay được nhắc khi bàn về cổ vai là:

• Đau đầu dạng căng thẳng (tension-type headache) — loại đau đầu phổ biến nhất ở người trưởng thành. Thường đau hai bên, như bị bó vòng quanh đầu hoặc đội mũ chật, mức độ nhẹ đến vừa, không nặng lên rõ khi đi lại, ít khi buồn nôn. Có thể kèm căng, ê ở cơ cổ vai và da đầu.
• Đau đầu nguồn gốc từ cổ (cervicogenic headache) — cơn đau được cho là xuất phát từ cấu trúc ở cổ, thường một bên, bắt đầu từ gáy lan ra trước, nặng hơn khi giữ cổ một tư thế lâu hoặc khi cử động cổ. Việc xác định kiểu này cần bác sĩ khám.

Ngoài ra còn đau nửa đầu (migraine) — thường đau giật theo nhịp, một bên, kèm buồn nôn, sợ ánh sáng, tiếng ồn, nặng lên khi vận động. Nhiều người có cả hai, ba kiểu xen kẽ. Bạn không cần, và không nên, tự xếp mình vào kiểu nào; những mô tả dưới đây chỉ để bạn quan sát và kể lại cho bác sĩ khi cần.

Dấu hiệu nhận ra cơn nhức đi từ gáy lên

Cột thứ hai không có nghĩa "chắc chắn là do cổ", mà chỉ là kiểu hay gặp. Cột thứ ba là những đặc điểm khiến bạn nên đi khám, không đợi.

Vì sao ngồi máy lâu dễ đau đầu

• Cơ sau gáy giữ đầu liên tục. Khi đầu chúi về trước, nhóm cơ nhỏ ngay dưới hộp sọ (cơ dưới chẩm) phải ngửa đầu lên để mắt nhìn thẳng màn hình. Chúng nhỏ nhưng làm việc cả ngày.
• Căng thẳng. Gồng vai, nghiến răng, cau mày — những việc ta làm khi tập trung hay lo lắng — đều có thể góp phần vào cơn đau đầu dạng căng thẳng.
• Mắt mỏi. Nhìn màn hình lâu, nheo mắt vì chói hay chữ nhỏ cũng hay đi kèm nhức đầu. Phần mắt có wiki riêng trong hệ; ở đây chỉ nhắc: quy tắc 20-20-20 (mỗi 20 phút nhìn xa khoảng 6 m trong 20 giây) là khuyến nghị phổ biến, và nếu mắt mờ, nhức thường xuyên thì nên khám mắt.
• Bỏ bữa, uống ít nước, thiếu ngủ, nhiều cà phê rồi bỏ đột ngột — những yếu tố đời thường hay gắn với đau đầu.

Ba việc nhỏ khi thấy cơn nhức bắt đầu từ gáy

Lưu ý chung: chỉ làm khi đau đầu nhẹ, quen thuộc, giống những lần trước. Làm chậm, trong tầm không đau, thở đều không nín thở, không nhún nảy. Dừng ngay nếu đau đầu tăng, chóng mặt, tê tay, nhìn mờ. Không giãn cơ khi đau đầu dữ dội đột ngột — gọi 115. Người đang mang thai, mới mổ, mới chấn thương, có bệnh cột sống, loãng xương, bệnh tim mạch nên hỏi bác sĩ trước khi tập.

1. Gật đầu nhỏ (upper neck nod)

Ngồi thẳng, lưng tựa ghế, vai thả. Mắt nhìn thẳng. Gật cằm xuống thật nhỏ, như nói "vâng" rất khẽ — chuyển động chỉ xảy ra ở chỗ đầu nối với cổ, không cúi cả cổ. Bạn sẽ thấy căng nhẹ ngay dưới hộp sọ ở phía sau. Giữ khoảng 5 giây, thở đều, thả. Làm 6–8 lần. Đây là họ hàng gần của động tác thu cằm (có bài riêng trong danh mục), tập trung vào vùng cổ trên.

2. Thả lỏng hàm và trán (jaw and brow release)

Nhiều người không biết mình đang nghiến răng. Đặt đầu lưỡi chạm nhẹ vòm miệng ngay sau răng cửa trên, để hai hàm răng tách nhau một chút, môi khép hờ. Thả lỏng vùng giữa hai lông mày như đang giãn mặt ra. Thở chậm 5 nhịp. Lặp lại vài lần trong ngày, nhất là khi làm việc căng. Nếu hàm đau, kêu khi há miệng, hoặc sáng dậy hay mỏi hàm, nên hỏi nha sĩ.

3. Rời màn hình, đi bộ ngắn

Đứng dậy, uống một cốc nước, đi bộ vài phút — ra hành lang, ra ban công, ra chỗ có ánh sáng tự nhiên. Trong lúc đi, thả lỏng vai, để tay đung đưa tự nhiên, nhìn ra xa. Không phải bài tập, nhưng nó gom được ba việc: đổi tư thế cổ, nghỉ mắt, bổ sung nước.

Các cách tự xoa bóp vùng gáy, điểm dưới chẩm có ở wiki khác của hệ; ở đây không hướng dẫn. Nếu muốn xoa bóp, đừng để ai ấn mạnh hay bẻ cổ.

Ghi nhật ký đau đầu

Nếu bạn đau đầu thường xuyên, ghi lại trong vài tuần sẽ giúp cả bạn lẫn bác sĩ. Mỗi lần đau, ghi:

1. Ngày, giờ bắt đầu và kết thúc.
2. Vị trí: bắt đầu ở đâu, lan đi đâu, một bên hay hai bên.
3. Kiểu đau: bó ép, giật theo nhịp, nhói như dao đâm.
4. Kèm theo: buồn nôn, sợ ánh sáng, mỏi cổ vai, chóng mặt, nhìn mờ.
5. Trước đó bạn làm gì: ngồi máy bao lâu, ngủ mấy tiếng, ăn uống ra sao, có căng thẳng gì.
6. Bạn làm gì cho đỡ, và có đỡ không.

Nếu bạn thấy mình phải dùng thuốc giảm đau ngày càng thường xuyên cho cơn đau đầu, đó là lý do nên đi khám, không nên tự tăng thuốc. Việc dùng thuốc nào, bao nhiêu là chuyện bác sĩ quyết định.

Khi nào cần đi khám

Gọi 115 hoặc đến cấp cứu ngay nếu đau đầu:

• Dữ dội, đột ngột, đạt đỉnh trong vài giây đến vài phút — "đau nhất từ trước tới giờ".
• Kèm sốt, cứng gáy, buồn nôn, sợ ánh sáng, lơ mơ.
• Kèm yếu, tê nửa người, méo miệng, nói khó, nhìn đôi, mất thăng bằng, co giật.
• Xuất hiện sau va đập vào đầu, ngã, tai nạn.
• Kèm chóng mặt, nhìn đôi khi xoay cổ.

Đi khám sớm nếu:

• Kiểu đau đầu mới xuất hiện ở người từ khoảng 50 tuổi, hoặc khác hẳn những lần trước.
• Đau ngày càng nặng, ngày càng dày qua các tuần.
• Đau đánh thức bạn dậy, hoặc nặng lên khi ho, rặn, cúi.
• Đau đầu ở người đang mang thai, mới sinh, có bệnh làm suy giảm miễn dịch, đã từng điều trị ung thư.
• Kèm sụt cân không rõ lý do, tê lan xuống tay.

Chuyên khoa gợi ý: thần kinh là nơi bắt đầu hợp lý với đau đầu tái đi tái lại; cơ xương khớp hoặc phục hồi chức năng nếu đau đầu đi kèm đau cổ rõ; trẻ em thì bác sĩ nhi.